https://www.cyfrowaetnografia.pl/files/original/dcfc4cdf97d774feef4dabb4b50180f8.pdf e74bc8823e0b90289864a9efc79071ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4996 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna globalizacja lokalność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4633 Title A name given to the resource Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.107-120 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Tarkowska, Elżbieta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W SIECI ��Elżbieta Tarkowska Instytut Filozofii i Socjologii PAN Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym Wprowadzenie: czas i kultura współczesna Kategoria czasu - jak chcą niektórzy badacze: „jedna z najbardziej kontrowersyj­ nych kategorii używanych tak w naukach przyrodniczych, jak i społecznych" (Castells 2007, s. 429) - stała się dziś podstawową kategorią interdyscyplinarnego d y ­ skursu dotyczącego społeczeństwa i kultury ich obecnej kondycji i współczesnych przeobrażeń. Różne aspekty czasu i jego zmienne formy pełnią funkcje swoistego pryzmatu, pozwalającego dojrzeć najistotniejsze cechy życia społecznego i kultury O czasie piszą dziś wszyscy lawinowo rośnie liczba badaczy różnych specjalności - socjologów, antropologów, znawców kultury literatury sztuki i innych dziedzin którzy ważnym elementem swoich analiz i koncepcji uczynili czas rozumiany jako zjawisko społeczne i kulturowe lub, inaczej rzecz ujmując, temporalny wymiar życia społecznego i kultury Wystarczy wspomnieć Norberta Eliasa, Niklasa Luhmanna, Pierre'a Bourdieu, Zygmunta Baumana, Anthony'ego Giddensa, Umberta Eco, Paula Virilio, Davida Harveya, Manuela Castellsa, Johna Urry'ego. Ich prace poka­ zują, że w społeczeństwach współczesnych czas odgrywa rolę nieznaną wcześniej w dziejach; opisuje się je jako poddane obsesji czasu (time-obsessed society) (Young, Schuller 1988), jako imperium zegara (Aveni 2001). Mówi się o chronocentryzmie (Elias 1992), despotyzmie czasu (Maclver), tyranii chwili (Eriksen 2003), kulturze przyspieszenia (Bertman 1998); pisze się o współczesnym głodzie czasu (Robin¬ son, Godbey 1999). Można by mnożyć pomysłowe metafory i wyraziste charakte¬ rystyki próbujące oddać wyjątkową rolę czasu w kulturze współczesnej i wyjątkowy status „teraz", chwili, teraźniejszości, pozwalający mówić o kulturze teraźniejszości. Za t y m i wszystkimi określeniami kryją się charakterystyczne dla współczesności zjawiska kompresji czasu i przestrzeni oraz konsekwencje tych zjawisk dla jednos¬ tek i zbiorowości; przemiany statusu teraźniejszości, przeszłości i przyszłości i wy¬ jątkowe miejsce w kulturze współczesnej teraźniejszości; sposoby doświadczania czasu i wpływ na nie nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych, a tak­ że kultury konsumpcyjnej; obsesje czasu, choroby cywilizacyjne związane z pośpie­ chem, przyspieszeniem i nowymi napięciami w zakresie doświadczania czasu, nowe 107 �Elżbieta Tarkowska zagrożenia i propozycje przeciwdziałania i m wpływ zmieniających się doświadczeń i koncepcji czasu na życie społeczne i więzi międzyludzkie; zróżnicowania i podziały społeczne, a także konflikty związane z czasem. ; Tytułowe hasło kultury teraźniejszości wskazuje na problematykę uwzględniającą różne strategie i mechanizmy detemporalizacji, czyli sprowadzania czasu do chwili, do nieustannej zmiany i natychmiastowości. Można to nazwać za Manuelem Castellsem formowaniem się czasu bezczasowego (timeless time) (Castells 2007, s. 432-433). W niniejszym tekście przyjrzę się kulturze teraźniejszości jako zjawisku o zasięgu globalnym, mającemu też lokalne wcielenia, mam na myśli specyficzną polską wer­ sję kultury teraźniejszości. Będzie to zaledwie dotknięcie niektórych tylko aspek¬ tów rozleglej i wielowymiarowej problematyki i zasygnalizowanie niektórych tylko fragmentów wielkiego, interdyscyplinarnego dyskursu. Swój udział ma w nim Anna Zadrożyńska, która badała „czas niezwykły" i „czas codzienny" wówczas, gdy nie było to tak powszechne i tak popularne, jak jest dzisiaj (Zadrożyńska 1985). Fenomen rozszerzonej teraźniejszości i jego uwarunkowania 1 Jak pokazał Stephen Kern (1983), koniec X I X i początek X X w. (okres 1880-1914) był szczególnie istotny, biorąc pod uwagę przemiany sposobów doświadczania i konceptualizacji czasu, ze względu na nagromadzenie w t y m okresie wielu zmian spo¬ łecznych i kulturowych, w t y m innowacji technicznych w zakresie komunikacji mię¬ dzyludzkiej, prowadzących d o głębokich przeobrażeń świata stworzonego przez człowieka . W wytworzeniu nowych ram czasoprzestrzennych istotną rolę odegra­ ły też procesy standaryzacji czasu w skali globalnej. Przyjęcie wspólnych miar czasu (co formalnie dokonało się w 1913 r., a w życiu społecznym związane z t y m procesy trwają nadal) przyczyniło się w zasadniczy sposób d o powstania sieci globalnej ko­ munikacji, w sferze zarówno informacji, jak i transportu (Adam 1995). Globalizacja czasu, w rezultacie rozwoju techniki i nowych technologii, wprowadzenia wielu no­ wych wynalazków i innowacji technologicznych, stała się ważnym czynnikiem umożli¬ wiającym przestrzenną ekspansję w innych dziedzinach życia zbiorowego, czyli dal¬ sze procesy i kolejne fale globalizacji. Ujednolicanie i standaryzacja czasu, pierwotnie ograniczone do kręgu kultury europejskiej i do sfery oddziaływania chrześcijaństwa, wraz z rozwojem nowych środków komunikacji ogarnęły znacznie większe obszary globu. 2 1 Tak tłumaczę t e r m i n the extended present H e l g i N o w o t n y (1994). W książce Phila Macnaghtena i Johna U r r y ' e g o Alternatywne przyrody. Nowe myślenie o przyrodzie i społeczeństwie (2005) został on prze­ tłumaczony jako „przedłużona teraźniejszość". W i d o c z n e linearne odniesienie jest t u niepożądane. Udaje się tego uniknąć, używając innego przestrzennego (czas w naszej k u l t u r z e konceptualizujemy i wyobrażamy sobie przestrzennie) określenia, czyli stosowanej t u „rozszerzonej teraźniejszości". 2 Także analizy zebrane w t o m i e z b i o r o w y m Szybko i szybciej pokazują na w i e l u przykładach za­ czerpniętych z X I X - w i e c z n e j k u l t u r y temporalne skutki wprowadzania innowacji komunikacyjnych (por. Siwicka, Bieńczyk, N a w a r e c k i 1996). 108 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym Ważnym procesem dotyczącym interesujących nas tu kwestii jest nie tylko glo­ balizacja czasu (o której pisała Barbara Adam w książce Timewatch, 1995), rozumiana jako wspólne, jednolite narzędzie koordynacji życia zbiorowego coraz większych rzesz ludności i coraz większych części globu, ale także zmieniające się relacje mię­ dzy przeszłością, teraźniejszością i przyszłością. Przemiany te często są interpre¬ towane jako niezamierzone i nieprzewidziane konsekwencje nowoczesnego stosunku do czasu, charakteryzującego się znacznym przyspieszeniem, koncentracją na przy¬ szłości, planowaniem; prowadzą one do zjawisk przeciwstawnych, polegających na rosnącej roli teraźniejszości, pochłaniającej także przeszłość i przyszłość. Feno­ men ten, określony jako rozszerzona teraźniejszość (the extended present), opisany przez Helgę N o w o t n y w znakomitej książce Time. The Modern and Postmodern Experience (1994), jest niewątpliwie jednym z kluczowych, wielkich tematów interdyscyplinar­ nej refleksji nad kulturą współczesną i jej charakterystycznymi cechami, znajdujący¬ mi wyraz w strukturach czasowych. Wystarczy przywołać przykłady zjawisk t e m poralnych, kryjących się p o d takimi określeniami jak: kompresja czasoprzestrzeni, czyli, można powiedzieć, ściśnięcie czasu do teraźniejszości (Harvey 1989); uwspółcześnianie czasu (contemporarisation), czyli włączanie przeszłości i przyszłości do ciągle rozrastającej się teraźniejszości (Young 1988); czy powstawanie globalnej teraźniejszości (Adam 1995). Badacze opisują procesy kształtowania się bliskości (jedności) czasowej w skali globu (the time compact global society) (Fraser 1987), for­ mowania się „czasoprzestrzeni wiecznego teraz i wszechobecnego »tutaj«" (Bau­ man 1998), dominacji „teraz" i kultury teraźniejszości (the nowist culture) (Bertman 1998), a także „kultury absolutnej teraźniejszości" (Agnes Heller 1996); piszą o i m plozji czasu (Ritzer 2001) i o „opętaniu teraźniejszością i bliską przyszłością" (Eriksen 2003). Wyrazistym przejawem dominującej roli teraźniejszości jest specyficzny rodzaj czasu, przez badaczy opisywany jako postlinearny złożony z krótkotrwałych, wyrwanych z ciągu momentów, będący w istocie rzeczy „sukcesją epizodów bez kon­ sekwencji" (Bauman 1998, s. 228), nazwany później przez Zygmunta Baumana cza¬ sem p u n k t o w y m (2006), a przez innych badaczy czasem momentalnym (Macnaghten, U r r y 2005), czasem sprowadzającym się d o chwili, „poszatkowanym w tak drobne kawałki, że prawie nic już z niego nie zostało" (Eriksen 2003, s. 16), czasem błyskawicznym (instant time) i wreszcie czasem bezczasowym (Castells 2007). Opisywane zjawiska są efektem oddziaływania różnego rodzaju czynników, prze¬ de wszystkim rozwoju techniki, nowych technologii komunikacyjnych i informacyj¬ nych, zmieniających zasadniczo (choć często niezamierzenie, a nawet wbrew oczeki­ waniom) środowisko temporalne człowieka, jego doświadczenie czasu i stosunek do niego. Ponadto istotny wpływ ma tutaj rynek, konsumpcja i konsumpcyjny styl ży¬ cia. Sprawy te są dobrze znane i szczegółowo udokumentowane, przypomnę je t u jedynie w zarysie. N o w e technologie i nowe urządzenia techniczne, jak to pokazują liczne analizy, prowadzą do wytworzenia specyficznej kultury przyspieszenia, hiperkultury w ter109 �Elżbieta Tarkowska minologii Stephena Bertmana, polegającej na t y m , by robić coraz więcej w coraz krótszym czasie. Człowiekowi towarzyszy dziś poczucie nieustannej presji czasu i ciągłego jego deficytu, zarówno w pracy jak i w czasie wolnym i życiu prywatnym. „Ludzie spieszą się w pracy - pisał A n t o n i Kępiński w Rytmie życia - dlatego nie­ dbale ją wykonują,- spieszą się w używaniu życia, dlatego jego smaku nie odczuwają; spieszą się w odpoczynku, dlatego nie mogą wypocząć" (Kępiński 1983, s. 134). Co¬ raz większe szybkości, właściwe urządzeniom technicznym, są narzucane znacznie wolniej funkcjonującym organizmom ludzkim, rośnie rozbieżność między tempem środowiska technicznego a szybkością fizjologiczną człowieka, jego możliwościami i ograniczeniami w percepcji nowych bodźców. , W ostatnich kilkudziesięciu latach - pisał przed laty autor Rytmu życia - człowiek przekroczył w niewiarygodny sposób swą szybkość fizjologiczną [ . . . ] . Trudno na razie określić, jak odbija się na ustroju ludzkim życie w środowisku o znacznie wyższych od jego własnych szyb¬ kościach" (Kępiński 1983, s. 134). Późniejsze badania nad użytkownikami komputerów pokazują, że wprowadzana przez te urządzenia częstotliwość, komputerowe przyspieszenie, zmienia nasz sto¬ sunek do otoczenia, wprowadza niecierpliwość i nowe wymagania czasowe. Jeremy Rifkin w napisanej przed 20 laty książce Time Wars. The Primary Conflict in Human Hi¬ story (1987) przypuszczał, że skutki czasowości komputerowej, a zwłaszcza konflikt między czasem biologicznym a czasem społecznym, coraz bardziej dostosowują¬ cym się do czasu komputerowego, może stać się jednym z centralnych problemów (obszarem „wojny") w najbliższej przyszłości. N o w e media, nowe środki informacji i komunikacji prowadzą do technostresu, jak to określa Bertman, powodują napię¬ cia i stresy związane z tempem i szybkością, a także z nadmiarem informacji. Pozy¬ tywnie wartościując zmianę, nowość, nieciągłość, fragmentaryzację, jako zwykłe, oczywiste wymiary rzeczywistości, telefon, telewizja, komputer, Internet przyczy¬ niają się do dominacji teraźniejszości, chwili bieżącej, przyzwyczajają do nieciąg¬ łości i nietrwałości. N o w e technologie, często wprowadzane w celu ułatwienia życia i oszczędzenia czasu, podnosząc standardy wykonywanych czynności lub tworząc nowe potrzeby, stają się źródłem nowych, równie lub nawet bardziej czasochłon¬ nych zajęć, nowych stresów i napięć. Skutki tych procesów są dalekosiężne i odbijają się na wszystkich sferach życia, znajdują wyraz w wartościach, obyczajach, związkach i relacjach między ludźmi, na¬ znaczają je natychmiastowością i chwilowością. Przekształcają ideologię inwesto¬ wania w przyszłość (tak charakterystyczną dla społeczeństwa nowoczesnego nasta­ wionego na rozwój i postęp) w praktykę krótkoterminowych gratyfikacji. Zmieniają rodzinę - jej spójność naruszona zostaje przez kult szybkości i zmiany, który two¬ rzy wiele sił odśrodkowych o działaniu dezintegrującym. Zmieniają tożsamość, pro¬ wadzą do rezygnacji z czasochłonnych zajęć i obowiązków, zniechęcają d o takich cnót jak cierpliwość, stopniowe kształtowanie charakteru czy powolne budowanie więzi międzyludzkich. Zmieniają społeczeństwo i jego system wartości. Jak powia110 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym da cytowany tu wcześniej Bertman, bliskość między ludźmi jest czasochłonna, nie ma na nią miejsca w kulturze przyspieszenia. Drugi zespół czynników współcześnie kształtujących oblicze czasu społecznego, w t y m fenomen rozszerzonej teraźniejszości, to rynek, reklama, kultura konsump¬ cyjna. W konsumpcyjnej hierarchii wartości na plan pierwszy wysuwa się szybkość, zmiana, przyspieszenie. Konsumpcja wymusza przewartościowanie trwania i przemi¬ jania, o czym wielokrotnie pisał Zygmunt Bauman. Trwałość, która przez większą część dziejów ludzkości była wartością, została p o d wpływem konsumpcji wyparta na rzecz przemijania. Podobnie odkładanie na później, gromadzenie, oszczędzanie, które organizowało działania ludzi przez wieki i było podstawą „ducha kapitalizmu", dziś zdezaktualizowało się jako sprzeczne z wymogiem szybkiego zużywania i po¬ zbywania się zużytych przedmiotów, by nabyć nowe, oraz z modelem życia na kre¬ dyt, zadłużania się. Bezpośrednim efektem ekspansji kultury konsumpcyjnej jest zmiana istoty cza¬ su. Czas konsumpcji to czas teraźniejszości, chwili, nieustannej zmiany. „Spektaku¬ larna kariera »teraz«, wywołana rozwojem technologii »ściskania czasu«, wyraźnie współbrzmi z logiką gospodarki nastawionej na konsumenta: konsument powinien być zadowolony w jednej chwili" - pisał Zygmunt Bauman (2000, s. 97). „Teraz" w jego ujęciu to kwintesencja konsumpcji i kultury konsumpcyjnej, konsumpcyjnego nasta¬ wienia do życia. Zmiana, nowość, szybkość, natychmiastowość, ulotność i nietrwałość są wpisane w konsumpcję niejako z istoty rzeczy; charakterystycznym rysem ta¬ kiego społeczeństwa jest nienasycenie, o którym pisał Daniel Bell (1994), i „syndrom niecierpliwości" w ujęciu Zygmunta Baumana (2003, s. 95; 2004, s. 170). K o m p u l sywne, obsesyjne zmienianie to typowa dla konsumpcji strategia zużywania i two¬ rzenia odpadków, to jednocześnie sztuka zapominania tego, co zużyte, wyparte, za¬ stąpione przez nowe i nowsze. Zespół zjawisk temporalnych związanych z kon¬ sumpcją to według badaczy prototyp tego, co dzieje się w innych sferach życia; zmienność, nietrwałość i ulotność odnoszą się do całego życia i kultury, do tożsa¬ mości jednostek, stosunków i więzi międzyludzkich, miłości, etyki, twórczości, pra¬ cy sztuki, stosunku do przyrody i t d . W y t w o r e m kultury teraźniejszości jest „czło­ wiek synchroniczny" (kolejna koncepcja Stephena Bertmana), żyjący tylko w teraź¬ niejszości, pozbawiony związków z przeszłością i przyszłością, nieuwzględniający ani doświadczeń przeszłości, ani przyszłych konsekwencji dzisiejszych działań, co przekłada się na brak trwalszych więzi z innymi. 3 Badacze fenomenu dominującej teraźniejszości dostrzegają wiele jej negatyw¬ nych konsekwencji w różnych sferach życia i w związku z t y m wysuwają propozycje działań naprawczych. Stephen Bertman (1998) proponuje, by poddać kontroli kul¬ turę przyspieszenia, odkryć, że to, co powolne, niekoniecznie jest złe, a to, co szyb- 3 Procesy te opisuje Z y g m u n t Bauman, którego niemal cała twórczość jest wielowątkową w y p o ­ wiedzią na temat czasu w k u l t u r z e i społeczeństwie (por. Tarkowska 2005). 111 �Elżbieta Tarkowska kie, nie zawsze musi być dobre. „Slow is beautiful" - pisze. Wskazuje też na potrzebę odbudowania związków teraźniejszości z przeszłością i przyszłością . Inni badacze wysuwają podobne hasła: „Robić mniej, posiadać mniej i częściej mówić: nie" (Ro¬ binson, Godbey 1999, s. 314). Programy i pomysły naprawcze pojawiają się też w książ­ ce Thomasa H . Eriksena Tyrania chwili (2003). Dostrzega on zgubne konsekwencje pośpiechu i przyspieszenia w wielu aspektach życia człowieka współczesnego: w ży¬ ciu rodzinnym, pracy, polityce, konsumpcji, także w stylu myślenia (Eriksen 2003, s. 7). To, co dzieje się obecnie, interpretuje - podobnie jak inni badacze - jako sferę niezamierzonych konsekwencji rozwoju technologii informacyjnych i komunikacyj¬ nych i pokazuje ich paradoksalne skutki. Tak więc dążenie do większej elastyczności w efekcie zmniejsza elastyczność, większe możliwości w y b o r u ograniczają wybór, a wprowadzenie technik oszczędzających czas ostatecznie prowadzi do zmniejsza¬ nia się zasobów czasu (Eriksen 2003, s. 14, 202). Opis różnych negatywnych kon¬ sekwencji czasu sprowadzonego do chwili (degradacja życia rodzinnego, zjawisko monogamii seryjnej, kult młodości, kryzys przekazywania wiedzy i t d . ) kończy po¬ stulatami w obronie czasu wolno płynącego i wskazaniem potrzeby odpowiednio zorientowanej polityki społecznej. „Powolność potrzebuje ochrony. Potrzebuje wszel¬ kiego rodzaju pomocy państwa, przywilejów społecznych, systemów subsydiów i k w o t " (Eriksen 2003, s. 222). Potrzebna jest też na poziomie jednostek „świadoma kontrola nad własnymi zmianami rytmu upływu czasu" (Eriksen 2003, s. 225). 4 W a r t o tu wspomnieć o innych działaniach i inicjatywach na rzecz czasu wolno płynącego, pojawiających się coraz liczniej, takich jak utworzony w 1999 r. Światowy Instytut na Rzecz Spowolnienia (World Institute of Slowness), propagujący rewo¬ lucję w t y m zakresie, czy jak rozwijający się w ostatnich latach slow movement, obej¬ mujący coraz więcej dziedzin życia (Pańków 2009) . Manuel Castells opisuje Fun­ dację Długiego Teraz (Long N o w Foundation), grupującą kalifornijskich naukow­ ców, artystów, biznesmenów, zainteresowanych długoterminową perspektywą cza¬ su, przeciwstawiających się pojęciu czasu błyskawicznego (instant time). Jedną z ich inicjatyw jest zbudowanie Zegara Długiego Teraz, który rejestrowałby czas przez 10 tysięcy lat - wydawałby sygnały dźwiękowe raz do roku, jeden raz na stulecie i je­ den raz na tysiąclecie (Castells 2007, s. 464-465). 5 Można by podać więcej przykładów inicjatyw w obronie czasu wolno płynące¬ go, w obronie długiej perspektywy czasu, w obronie przeszłości i przyszłości, która winna wzbogacić teraźniejszość. Niektórzy badacze dostrzegają już symptomy zmiany, zwolnienia tempa i zmęczenia przyspieszeniem. Wydaje się jednak, że ra- 4 W a r t o dodać, że c h o ć cała książka Bertmana Hyperculture. TheHuman Cost of Speed jest krytyką szy­ bkości i t y r a n i i „teraz" z p u n k t u w i d z e n i a kosztów l u d z k i c h i społecznych, autor oddaje t e ż sprawied­ liwość p o z y t y w n y m aspektom i konsekwencjom „siły teraźniejszości" (Bertman 1998, s. 191 i n . ) . 5 W Polsce badania na temat tego r u c h u p r o w a d z i Agata Gruszecka, d o k t o r a n t k a Szkoły N a u k S p o ł e c z n y c h p r z y IFiS P A N . 112 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym cję miał w y b i t n y socjolog czasu, Sebastian de Grazia, który uważał, że podobnie jak długiego okresu, co najmniej 200 lat, potrzebowała nasza cywilizacja, by nabrać przyspieszenia, tak i proces spowolnienia będzie długotrwały (de Grazia 1962, za: Robinson, Godbey 1999, s. 314). Chyba że w sukurs działaniom i inicjatywom p o ­ dejmowanym na rzecz czasu wolno płynącego przyjdzie światowy kryzys ekonomicz­ ny który radykalnie zmieni obecne zasady rządzące życiem społecznym i kulturą i zmusi do głębokiego przewartościowania zmienności i trwania. Jak przypuszcza Zygmunt Bauman, kryzys może wprowadzić rewolucyjne zmiany polegające na zer­ waniu z kluczową dla społeczeństwa konsumpcyjnego zasadą „pozbywania się sta­ rego, żeby nabyć coś nowego". „Moim zdaniem - mówi autor Płynnych czasów - no¬ wością, do której się trzeba będzie przyzwyczaić, będzie odkrycie na nowo wartości trwania" (Bauman 2009). Byłaby to rzeczywiście rewolucyjna, niezwykle głęboka zmiana. W stronę perspektywy lokalnej Zarówno rozwój techniki, innowacje technologiczne, nowe media, jak i sfera kon¬ sumpcji, rynku i reklamy to zespoły zjawisk o charakterze ogólnocywilizacyjnym, działających w skali globalnej. Ale można dostrzec też działanie czynników lokal¬ nych, wzmacniających czy wspomagających, a być może też niekiedy utrudniają¬ cych kształtowanie się zjawisk składających się na fenomen rozszerzonej, dominu¬ jącej teraźniejszości. Tak np. Stephen Bertman, który w swojej koncepcji kultury te­ raźniejszości i człowieka synchronicznego odwołał się do realiów społeczeństwa amerykańskiego i dokładnie przeanalizował rolę zarówno nowych technologii ko¬ munikacyjnych i informacyjnych, jak i konsumpcyjnego stylu życia, dostrzegł jesz¬ cze jedno źródło amerykańskiej obsesji szybkości, fascynacji nowością i zmiennością. Wiązał je z historią społeczeństwa amerykańskiego, ze specyficznym doświadcze­ niem historycznym i społecznym Amerykanów, na które składa się m.in. dziedzictwo migracji do Nowego Świata, a następnie doświadczenie i mit pogranicza, przybiera­ jący ciągle nowe wcielenia (takie np. jak mit podboju kosmosu). Mobilność w prze¬ strzeni sprzyjała pozytywnemu wartościowaniu zmiany, ruchu, nowości i młodości, a jednocześnie miała wpływ na krótką pamięć historyczną. „Jako Amerykanie - pisał Bertman — zawsze byliśmy chronicznymi emigrantami w poszukiwaniu domu; za­ siedlając nowe tereny byliśmy wygnańcami z czasu" (Bertman 1998, s. 30). Również w wypadku społeczeństwa polskiego i charakterystycznego dla niego czasu społecznego można wyodrębnić działanie czynników różnej natury o charak¬ terze zarówno globalnym (nowe technologie komunikacyjne i informacyjne, od¬ działywanie kultury konsumpcyjnej), jak i bez wątpienia lokalnym - chodzi o wpływ specyficznego dziedzictwa i doświadczenia historycznego i społecznego. W efekcie ukształtowało się to, co od wielu lat określam mianem orientacji prezentystycznej Polaków (Tarkowska 1987, 1992) i co jest odpowiednikiem zarysowanej kultury te­ raźniejszości. Jak starałam się pokazać w różnych miejscach (Tarkowska 1992, 1999, 113 �Elżbieta Tarkowska 2004), obecna postać czasu społecznego Polaków jest swoistą wypadkową czterech grup kumulujących się uwarunkowań i doświadczeń, prowadzących w różny sposób do koncentracji na teraźniejszości i do zredukowanej perspektywy przyszłości. Spra¬ wą odrębną, niedotyczącą zresztą tylko polskich realiów, jest towarzyszący wska¬ zanym procesom żywy emocjonalnie zabarwiony stosunek do przeszłości. O w e uwarunkowania t o : po pierwsze, dziedzictwo 45 lat tzw. socjalizmu realnego, wpływ specyficznych uwarunkowań systemowych na zachowania, mentalność, styl życia, poczucie zależności i przymusu oraz braku wpływu na rzeczywistość, po drugie, specyficzne dziedzictwo kulturowe, ze szczególnym uwzględnieniem pewnych ele¬ mentów tradycyjnej kultury chłopskiej, słabości lub nieobecności wartości miesz¬ czańskich, ludowej religijności i tzw. etyki katolickiej, po trzecie, oddziaływanie okresu transformacji, okresu głębokich zmian charakteryzujących się wyjątkową nieciągłością i niestabilnością, przyspieszeniem i nagromadzeniem zmian zacho¬ dzących właściwie we wszystkich sferach życia, doświadczenie „permanencji zmia¬ ny", po czwarte, globalne procesy o charakterze zmian cywilizacyjnych, prowadzące do kompresji czasu, wpływ nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych oraz rynku i konsumpcji, zwiększających i wzmacniających rolę teraźniejszości. Przeprowadzone w końcu lat 80. i początkach 90. analizy, których fundamentem była różnego rodzaju empiria, stały się podstawą twierdzenia o dominacji w Polsce orientacji prezentystycznej, skoncentrowanej na „teraz", ze skróconą, zablokowaną perspektywą przyszłości (Tarkowska 1987, 1992). Tego typu orientacje pojawiają się w sytuacjach zależności i przymusu, politycznego, ekonomicznego czy innego, zredukowana perspektywa przyszłości jest pochodną braku wpływu na teraźniej¬ szość. Poza t y m do podobnych skutków prowadzą sytuacje ograniczające lub uniemożliwiające antycypację dalszego biegu wydarzeń, czyli okresy gwałtownych zmian, naruszających ciągłość czasu i w ten sposób uniemożliwiających przewidy¬ wanie (Nelkin 1970). W powojennej historii Polski widoczne było oddziaływanie obu grup czynników, choć w różnym nasileniu w poszczególnych okresach. Zależności i przymusy natury politycznej charakteryzowały cały okres realnego socjalizmu, z ko­ lei zmiana i niestabilność to trwałe ramy życia społecznego w tej części Europy w któ­ rej dziejach współczesnych widać, jak to kiedyś określił Tadeusz Łepkowski, „coraz więcej zmian, coraz mniej trwania" (1989). W i e l u teoretyków i badaczy systemów komunistycznych wskazywało na nie¬ pewność i nieprzewidywalność warunków działania jako na charakterystyczny ele¬ ment gospodarki centralnie planowanej. „Źródłem niepewności był autorytarny cha­ rakter systemu, stwarzający zarówno możliwości arbitralnych decyzji, jak i nagłych, też arbitralnych zmian tych reguł" (Tarkowski 1994, s. 89). Zniechęcało to do pla¬ nowania lub wręcz je uniemożliwiało, unieważniając t y m samym przyszłość. Poka¬ zuje to wiele ówczesnych badań socjologicznych, m.in. przeprowadzone w 1969 r. międzynarodowe badania porównawcze na temat wyobrażeń roku 2000. W ramach tych badań Polskę zaliczono do grupy krajów o orientacji prezentystycznej, z w y 114 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym raźną dominacją teraźniejszości i niedostatecznym zainteresowaniem przyszłością: dla ponad połowy Polaków (i to młodych Polaków, gdyż respondentami byli ludzie w wieku 15-40 lat) przyszłość nie była przedmiotem większego zainteresowania (Siciński 1975, Ornauer i in. 1976). D o zbliżonych wniosków skłaniały inne badania prowadzone w latach 60., 70. czy 80., pokazujące wysokie miejsce w hierarchii war¬ tości Polaków wartości określanych jako prywatno-stabilizacyjne. Elementy orien¬ tacji prezentystycznej można było znaleźć u przedstawicieli różnych grup i katego¬ rii społecznych: u ludzi starych i młodych, ubogich i dobrze sobie radzących, także w wypowiedziach decydentów różnych szczebli, czyli ludzi, którzy realizowali za¬ planowane działania i przynajmniej teoretycznie powinni mieć poczucie wpływu na rzeczywistość (por. Tarkowska 1992). Myślenie w kategoriach odległych celów wy¬ stępowało w grupach i ruchach alternatywnych, skoncentrowanych na wartościach wymagających długiej perspektywy czasu, takich jak ekologia czy zdrowie (Tarko¬ wska 1991), także wśród opozycji politycznej. Orientacji skoncentrowanej na teraźniejszości sprzyjały też inne czynniki, w t y m specyficzne dziedzictwo kulturowe: tradycyjna kultura chłopska, słabość wartości mieszczańskich, oddziaływanie religii katolickiej. Zarówno działanie tradycyjnej kultury chłopskiej, jak i oddziaływanie systemu komunistycznego przebiegało w p o ­ d o b n y m kierunku, jak to pokazał w jednym z tekstów Zygmunt Bauman: W a r u n k i , w j a k i c h stawia się c z o ł a i r o z w i ą z u j e ż y c i o w e p r o b l e m y w s p o ł e c z e ń s t w a c h k o m u n i s t y c z n y c h , m o ż n a t r a k t o w a ć jako zgeneralizowaną w e r s j ę w a r u n k ó w , z j a k i m i styka się p r z e d i n d u s t r i a l n y chłop. Jeśli jako d o m i n u j ą c ą c e c h ę życia p r z e d i n d u s t r i a l nego c h ł o p a w y r ó ż n i l i ś m y n i e p e w n o ś ć , p o z o s t a j e ona t e ż n a j d o n i o ś l e j s z ą c e c h ą spo¬ ł e c z e ń s t w a k o m u n i s t y c z n e g o , n a s t ę p u j ą c e g o p o s p o ł e c z e ń s t w i e c h ł o p s k i m . T y l e tylko, ż e g ł ó w n e ź r ó d ł o n i e p e w n o ś c i p r z e m i e ś c i ł o się z n a t u r y d o s p o ł e c z e ń s t w a ( B a u m a n 1979, s. 185). Mówiąc o dziedzictwie kulturowym, trzeba też wspomnieć o niedostatku i sła¬ bości w Polsce kultury mieszczańskiej i mieszczańskiego stylu życia, z takimi typo¬ wymi dla niego wartościami jak szacunek wobec czasu („czas to pieniądz"), oszczędza¬ nie z myślą o przyszłych korzyściach, długoterminowe planowanie. Nieobecność wartości, od czasów Maxa Webera wiązanych z etyką protestancką, skłania do po¬ szukiwania wpływu katolicyzmu i związanych z nim wartości. Jak twierdzi autor kon¬ cepcji „etyki katolickiej", konstruktu analogicznego do etyki protestanckiej, wartości z nią związane sprzyjają eksponowaniu teraźniejszości, a nie przyszłości (Dealy 1977). Koncentracji na teraźniejszości sprzyjał także okres transformacji lat 90., odzna¬ czający się głębokimi zmianami w wielu sferach życia, co swego czasu nazwałam permanencją zmiany. Doświadczenie zmienności, nietrwałości, tymczasowości ota¬ czającej rzeczywistości, typowe dla kultury współczesnej w skali globalnej i zasad¬ nicze dla fenomenu rozszerzonej teraźniejszości, w warunkach polskich znalazło dodatkowe wzmocnienie. 115 �Elżbieta Tarkowska Jeśli chodzi o zachodzące w skali globalnej procesy prowadzące do kultury ter¬ aźniejszości, takie jak nowe technologie komunikacyjne i informacyjne czy ekspan¬ sja konsumpcji i kultury konsumpcyjnej, ich oddziaływanie w społeczeństwie pol¬ skim jest widoczne, choć niewątpliwie mają mniejszy zasięg i nasilenie niż w spo¬ łeczeństwach zachodnich czy w społeczeństwie amerykańskim. Coraz liczniejsze prace opisujące oddziaływanie nowych mediów i kultury popularnej wskazują na obecność także w naszych warunkach kultury teraźniejszości. Zróżnicowania i podziały związane z czasem Przedstawiony obraz przemian czasu społecznego, zachodzących zarówno w skali globalnej, w kontekście procesów ogólnocywilizacyjnych, jak i w wymiarze lokalnym, ograniczonym do przypadku polskiego, jest ujęciem uproszczonym, uka¬ zującym tylko jedną stronę złożonych zjawisk. W świecie współczesnym nie wszys¬ cy cierpią na brak czasu, nie wszyscy żyją w pośpiechu, nie dla wszystkich głównym środowiskiem temporalnym jest hiperkultura i rozszerzona teraźniejszość. W zróż¬ nicowanych i podzielonych społeczeństwach nierówności społeczne i ekonomiczne są wzmacniane przez nierówności związane z czasem. W i e l u badaczy czasu zwraca uwagę na to, że współczesne społeczeństwa żyją w dwu rytmach, przy czym żyjący szybciej należą do kategorii uprzywilejowanych, a niepracujący i bezrobotni od¬ czuwają zatrzymanie czasu. „Kurczenie się przestrzeni niweluje wymiar czasu. Miesz­ kańcy pierwszego świata pogrążeni są w ciągłej teraźniejszości, a ich życie jest cią­ giem epizodów higienicznie oddzielonych od przeszłości i przyszłości. Ludzie ci są stale zajęci i ciągle brakuje i m czasu" - pisał Zygmunt Bauman w Globalizacji. Ludzie należący do drugiego świata „są przygnieceni bezużytecznym ciężarem nadmiaru czasu, którego nie mają czym wypełnić. W ich czasie »nic się nigdy nie zdarza« [ . . . ] . Mogą oni jedynie zabijać czas, tak jak on ich powoli zabija" (Bauman 2000, s. 105). Socjologowie czasu, na przykład Helga N o w o t n y czy Gabriela Paolucci, a także ba­ dacze innych specjalności piszą o nowej stratyfikacji związanej z czasem, wskazują na nowy niemający jeszcze nazwy konflikt, wyrażający się w podziale na posiadaczy pracy i bezrobotnych, na przepracowanych i niepracujących, na cierpiących na brak czasu i odczuwających jego nadmiar. Podobny, może nie tyle konflikt, ile głęboki podział społeczny określiłam terminem „nierównej dystrybucji czasu", odnosząc go do zmieniającego się społeczeństwa polskiego pierwszej połowy lat 90. (Tarkowska 1997). W przeciwieństwie do uniformizującego i homogenizującego pod t y m wzglę¬ dem oddziaływania systemu realnego socjalizmu w wyniku reform rynkowych spo¬ łeczeństwo wyraźniej zróżnicowało się i spolaryzowało na żyjących w nowym, przy¬ spieszonym tempie, w nieustannym pośpiechu i odczuwających chroniczny deficyt czasu oraz na tych, którzy z różnych powodów (brak pracy, niepełnosprawność, choroba, starość) odczuwają nadmiar niezagospodarowanego czasu. W okresie PRL ilość czasu wolnego była jednym ze wskaźników stopy życiowej i pozycji społecznej: zasoby czasu do swobodnej dyspozycji były t y m większe, i m 116 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym wyższe miejsce się zajmowało w hierarchii społecznej. Wyższemu poziomowi wy¬ kształcenia czy wyższym kategoriom dochodów towarzyszyły większe zasoby czasu wolnego (Anusz 1981, s. 180; Wnuk-Lipiński 1981, s. 150). Deficyt czasu był na ogół skorelowany z niskimi kwalifikacjami, niskimi dochodami, a także z trudną sytuacją życiową rodzin wielodzietnych lub rodzin z małymi dziećmi wymagającymi opieki. Okres transformacji przyniósł w tej dziedzinie zasadnicze zmiany. W w y n i k u przemian, które istotnie przekształciły czas pracy i czas wolny, zmieniło się też ich miejsce w hierarchii wartości. Wraz z odkryciem czasu jako ekonomicznie wy¬ miernej wartości miejsce czasu wolnego jako wartości cennej i poszukiwanej zajęła praca. W y ż e j ulokowani na drabinie społecznej (ludzie dobrze sytuowani, pracują¬ cy na własny rachunek, ludzie z wyższym wykształceniem) charakteryzuje deficyt czasu, w przeciwieństwie do niższych grup dochodowych, które nie tylko nie od¬ czuwają braku czasu, ale raczej cierpią na jego nadmiar (Tarkowska 1997). Słowo końcowe Posługując się kategorią kultury teraźniejszości, eksponującą element „teraz", przy¬ spieszenie i deficyt czasu, trzeba pamiętać o jej ograniczeniach, czyli o t y m , że są ludzie, zbiorowości czy społeczeństwa, które żyją poza ramami owej kultury. N i e podważa to jednak przydatności tej kategorii jako narzędzia odsłaniającego ważne aspekty kultury współczesnej i życia społeczeństw współczesnych, zarówno w ska¬ li globalnej, jak i w wymiarze lokalnym. Bibliografia Adam B. 1995 Timewatch. The Social Analysis of Time, Cambridge Anusz M . 1981 Wybrane cechy sposobu życia klas i warstw społecznych, w: Warunki życia i potrzeby społeczeństwa polskiego w połowie lat siedemdziesiątych, red. L . Beskid, Z Sufin, Warszawa Aveni A . F 2001 Imperia czasu. Kalendarze, zegary i kultury, przeł. P Machnikowski, Poznań Bauman Z . 1979 1998 2000 2006 Comment on Eastern Europe, „Studies in Comparative Communism", v o l . X I I , nr 2-3 Śmierć i nieśmiertelność. O wielości strategii życia, przeł. N . Leśniewski, Warszawa Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Warszawa Czas w epoce płynnej nowoczesności, wykład w SWPS 16 października 117 �Elżbieta Tarkowska 2009 Koniec orgii. Z Zygmuntem Baumanem rozmawia Tomasz Kwaśniewski, „Duży Format" (dodatek do „Gazety Wyborczej"), 9 lutego Bell D. 1994 Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, przeł. S. Amsterdamski, Warszawa Bertman S. 1998 Hyperculture. The Human Cost of Speed, Westport, London Castells M . 2007 Społeczeństwo sieci, przeł. K. Pawluś i in., Warszawa De Grazia S. 1962 Of Time, Work, and Leisure, N e w York Dealy G.C. 1977 Elias N . 1992 The Public Man. An Interpretation of Latin American and Other Catholic Countries, Amherst Time: An Essay, O x f o r d Eriksen T H . 2003 Tyrania chwili. Szybko i wolno płynący czas w erze informacji,przeł. G. Sokół, Warszawa Fraser J.T 1987 Time, The Familiar Stranger, Amherst Harvey, D. 1989 The Condition of Postmodernity. A. Enquiry into the Origins of Cultural Change, Oxford Heller A . 1995 Where are we at home?, „Thesis Eleven", v o l . 4 1 , nr 1, s. 1-18 Kern S. 1983 The Culture of Time and Space 1880-1918, Cambridge Kępiński A. 1983 Rytm życia, Kraków Łepkowski T 1989 Uparte trwanie polskości. Nostalgie. Trwanie. Nadzieje. Wartości, Londyn Macnaghten P, U r r y J. 2005 Alternatywne przyrody. Nowe myślenie o przyrodzie i społeczeństwie, przeł. B. Ba¬ ran, Warszawa 118 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym N e l k i n D. 1970 Unpredictability and Life Style in a Migrant Labor Camp, „Social Problems", vol. 17, nr 4, s. 4 7 2 - 4 8 7 Nowotny H . 1994 Time. The Modern and Postmodern Experience, Cambridge Ornauer H . , W i b e r g H . , Siciński A., Galtung J. (red.) 1976 Images of the World in the Year 2000. A Comparative Ten Nations Study, The Hague-Paris Pańków L . 2009 Leniwa niedziela, „Wysokie Obcasy", 31 stycznia Rifkin J. 1987 Time Wars. The Primary Conflict in Human History, N e w York Ritzer G. 2001 Magiczny świat konsumpcji, przeł. L . Stawowy, Warszawa Robinson J.P, Godbey G. 1999 Time for Life. The Surprising Ways Americans Use Their Time, Pennsylvania Siciński A. 1975 Młodzi o roku 2000. Opinie, wyobrażenia, postawy, Warszawa Siwicka D , Bieńczyk M . , Nawarecki A. (red.) 1996 Szybko i szybciej. Eseje o pośpiechu w kulturze, Warszawa Tarkowska E. 1987 Czas w społeczeństwie. Problemy, tradycje, kierunki badań, Wrocław 1991 „Inność" i „obcość" w perspektywie antropologicznej, w: Spontaniczna kultura mło­ dzieżowa. Wybrane zjawiska, red. J. Wertenstein-Zuławski, M . Pęczak, Wro¬ cław 1992 Czas w życiu Polaków. Wyniki badań, hipotezy, impresje, Warszawa 1997 Nierówna dystrybucja czasu - nowy wymiar zróżnicowania społeczeństwa polskiego, w: Elementy nowego ładu, red. H . Domański, A. Rychard, Warszawa 1999 Polacy wobec przyszłości i przeszłości. Czas społeczny w okresie realnego socja¬ lizmu i w okresie transformacji, w: Idee a urządzanie świata społecznego. Księga jubileuszowa dla Jerzego Szackiego, red. E. Nowicka, M . Chałubiński, War¬ szawa 2004 2005 Changing social time in post-Communist Poland: Local and global perspectives, „Essays in Arts and Sciences", v o l . X X X I I I , nr 2, zima Zygmunt Bauman o czasie i procesach detemporalizacji, „Kultura i Społeczeństwo", nr 3 119 �Elżbieta Tarkowska Tarkowski J. 1994 Patroni i klienci, Warszawa Wnuk-Lipiński E. 1981 Budżet czasu - struktura społeczna - polityka społeczna, Wrocław Young M . 1988 The Metronomic Society. Natural Rhythms and Human Timetables, Cambridge, Young M . , Schuller T (red.) 1988 The Rhythms of Society, London Zadrożyńska A. 1985 Powtarzać czas początku, Warszawa 120 �