https://www.cyfrowaetnografia.pl/files/original/192a3e95f94afa301bc2517151f92428.pdf 5696faa04794ffb9c8f9e378e8cf7e01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4677 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Małopolska- budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4343 Title A name given to the resource Budownictwo ludowe z okolic Częstochowy w połowie XVIII wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.103-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z A R C H B U D O W N I C T W O I W U M WIEJSKIE Badania prowadzone W O K O L I C Y (ilość i wiek) obiektów wiadomo — nie wszędzie ilościach umożliwiających b l e m u . Przyjmując we w od stanu terenie, przetrwały właściwą tym te — m a małe możliwości j a k a nastąpiła w feudalnym budownictwie a jak ludo­ zgłębienia pomiędzy zniesieniem pro­ zajmujących się ewo­ późnym pańszczyzny. S T czych. O R ale Jest Y W C Z N POŁOWIE E G XVIII opisach zagród do t e g o z a g a d n i e n i a Inwentarz bydła dwudniowych wrócę przy brzeziński i sprzężaju, nie jaka nych gospodarstw. i w wyraźne trzydniowych, omawianiu precyzuje była O WIEKU O t y m , że t a k i s t o t n i e b y ł o , p r z e k o n u j ą różnice w odpowiednich za p u n k t wyjścia b u d o w n i c t w o zagadnieniem okresem zacho­ interpretację z 2. poł. X I X w . , większość b a d a c z y lucji, a w I C Z Ę S T O C H O W Y n a d t r a d y c y j n ą architekturą l u ­ dową uzależnione są p r z e d e w s z y s t k i m wania H zagród. niestety posiadaniu ilości poszczegól­ P r z y k a ż d y m z n a j d u j e się t y l k o n o t a , że chłop p o s i a d a w ł a s n e b y d ł o l u b w ł a s n y zaprząż i b y d ­ ło. N i e mając tych z innych wsi. W wójtostwa danych posłużymy Siedlcu w posiadali się przykładami 1778 r . p o d d a n i należący d o po 2 własne woły l u b konie; tyle oczywiste, że z m i a n y w s z ę d z i e musiały zajść i n i e w j e d ­ s a m o m i a ł w 1746 r . S t a c h J a k u b c z a k w Ż u r a w i u , n a t o ­ nakowym nasileniu. Siedzenie miast Mateusz nalnych obiektów jest j e d n a k łem wcześniej . Najbardziej jest wyszukiwanie 1 materiałów XVIII-wiecznych opisach i c h na podstawie t r u d n e , n a co orygi­ wskazywa­ do u c h w y c e n i a zawartych 2 woły, w terenie i jeszcze w wej są p r z e w a ż n i e f r a g m e n t a r y c z n e . się jednak dokumentację Przykładem na inwentarze, porówny­ etnograficzną artykułu w podajemy chwili obec­ Przystajń! w parze wołów bliżu Brzezin których znajdu­ pewnych Brzezin ze czasu wsi . 2 Wielkich względu n a swą n a końcu niniejszego całości, z p o m i n i ę c i e m p i e r w s z e j części p o ­ dania niejednakowe który twa umożliwia dość chłopskiego w dobre Oprócz t e g o d y s p o n u j e m y fragmentarycznymi wsi w okolicy poznanie Brzezinach w Stanu połowie jeszcze m n i e j ilości c h l e w ó w w Częstochowy (Żuraw, Kiedrzyń, k a , P r z y s t a j ń ) , k t ó r e zostaną p o t r a k t o w a n e l u b j a k o uzupełnienie do d a n y c h p r z e k a z a n y c h w t a r z u brzezińskim. N i e k t ó r e z n i c h , z a w i e r a j ą c e niejsze opisy extenso po Wyżej składa zabudowań inwentarzu chłopskich, dokład­ przytoczymy z in brzezińskim. Dane zawarte d w u części: w omawianym pierwszej, będącej stanie głównie po j e d n e j , zachodniej w stronie z południa ogólnym k i e r u n k u że i w o d l e g l e j s z y c h czasach wieś była p o d o b n i e u s y t u o ­ W X V I I I w . regułą dynkowych. było s t a w i a n i e Wprawdzie w czterech zagród wskazują, że p o d d a c h d o m u w p r o w a d z o n o wy przybudowując sada je wiem w skład zagród n i e zastawała wchodziło Brzezin żej opisem łup, wspomnianych a w szeregu pomieszczeń dalszych wykonany, czyli 2 stycznia podarstw, w że w t y m jedno 1827 x. w którym on 1766 г., w e w s i b y ł o 27 gos­ bez zabudowań. Jeśli 34 g o s p o d a r s t w a na został w zważymy, Brzezinach było zagrody n i e była kilka gospodarczych ograniczała z komorą, w no, z t y m , że mieszkający 5 w dużym połowie prawdopodobieństwem XVIII w . wieś Część z n i c h m o g l i oni wykazani, można zamieszkiwało przyjąć, iż o k . 215 osób. stanowić k o m o r n i c y , a l e n i e z o s t a l i prawdopodobnie z braku własnych b u ­ dynków. gospodarstwa w owym czasie były typu W praw­ Na trzymać podstawie w sieni. opisów można p r z y j ą ć , że w dwudniowe były słabiej obowiązywała pańszczyzna znaczenie, gdyż dwudniowa. ilość o d r a b i a n y c h Ma ilość bydła będącego a w konsekwencji na gdyż oprócz d o m u stały t a m c h l e w y z b o i s k i e m , s z o p a i budynków. Najczęściej d n i rzutowała bezpo­ b u d y n k ó w , a z d a r z a ł y się i t a k i e , w Których b y ł o 9—10 gospodarstw, n a ilość i jakość b u d y n k ó w chłopskim, gospodar­ obiektów. W skład wchodziły: d o m , k i l k a się Gospodarstwa istotne utrzymaniu znajdowało (cho­ to średnio n a w i e l k o ś ć areału poszczególnych na pięciu zasadzie rozbudowane, ciaż n i e z a w s z e ) b r o g i w ilości 1—2 s z t u k . z związku bydło, t r z y d n i o w e z r e g u ł y posiadały w i ę k s z ą l i c z b ę a jedynie całość mieszkalnego a jeden również „zaprząż" czyli woły, m u s i e l i j e dopodobnie tych domach oszczędno­ z nich rych 3 d n i pańszczyzny, wy­ cha­ poszczególnych zagrodniczego, p r z y c z y m większość stanowiły te, z k t ó ­ odrabiano do posiadali zagrody Wszystkie w jednej d r u g i e j zaś b y ł jeszcze bróg. w innych łączenie ze sobą się t y l k o do b u d y n k u 277 m i e s z k a ń c ó w , a w i ę c p r z e c i ę t n i e p o 8 osób n a j e d ­ z W za­ albo­ dostawiania przypadków jednakowa. chle­ jednak naruszona, jeszcze W s p o m n i a ł e m , że ilość b u d y n k ó w zagrodach opisy jeszcze do s i e n i l u b k o m o r y , wielobudynkowości wielobu- wypadkach ści materiału d r z e w n e g o . dniu, więcej wana. nym W drogi przypuszczać, w s z y s t k i c h zabudowań d w o r s k i c h oraz d r u g i e j , p o d ogól­ „poddani". za­ n a pół­ terenu i mniej d o d r o g i p ł y n ą c y p o t o k można i n n y c h o b i e k t ó w i n w e n t a r s k i c h , było k w e s t i ą hasłem posia­ wskazywałyby i n w e n t a r z u nie mówią b u d y n k ó w . M o ż n a sądzić, że p r z y c z y n ą n a d m i e n i ł e m , że d o k u m e n t dotyczący się inwen­ po­ więc też n i c n a t e m a t c h a r a k t e r u w s i . D o n i e d a w n a b y ł a o n a Błeszno, porównawczo w zinwentaryzowanych noc. Z e w z g l ę d u n a konfigurację Dźbów, Siedlec) i Kłobucka (Dibidza, Przybyłów, Kuźnicz- po Po­ utrzymy­ samym n a co zaś mieli wsiach Tym gospodarzy, równolegle dokładnymi l u b we jednakowy. XVIII materiałami z tego o k r e s u z szeregu zagrodnicy chłopów budownic­ w. trzymał 1 krowie, g r o d a c h ( o d 0 d o 5). przebiegającej inwentarza, po m o g ł y być duże różnice w pojedynczych zabudowana l tego nie był i w Brzezinach Sam do również 1753 r . n i e k t ó r z y poszczególnych święconej o p i s o w i b u d y n k ó w d w o r s k i c h i f o l w a r c z n y c h . artykuł s t a n o w i k o m e n t a r z nich w y ż s z e p r z y k ł a d y dowodzą, że i n w e n t a r z ż y w y O d czasu do z dworskich i konia, inni tylko woły'. przez inwentarz 3 moż­ w a jedenastu wany w z 1766 r . , k t ó r y w architektury ludo­ budownictwa tego może być p o d Częstochową wartość dotyczące całego dworskiego; źródłowych Informacje natrafia prawdopodob­ w L i b i c z y w 1756 r . k a ż d y chłop (oprócz k o w a l a ) nej. jemy Kiedrzyniu, rozwiązaniem inwentarzowych źródłowe w właściwym w a n i e i c h ze s t a n e m b u d o w n i c t w a X I X - w i e c z n e g o liwego Młynarczyk n i e kmieć, t r z y m a ł w 1780 r . 4 s z t u k i b y d ł a tak t a m 6—7 o s o b n o silnie rozbudowanych stojących zagród c h l e w ó w i s t a j n i a , stodoła, szopa, k i l k a b r o g ó w , a w sześciu w y p a d k a c h r ó w n i e ż sołek c z y - 103 �l i spichlerzyk. Ponadto do z a g r o d y należy również wli­ czyć s z e r e g r a z y w y m i e n i o n y s a d ( p r a w d o p o d o b n i e łu chałupy) i osobno „pszczelnik". wentarz, dwukrotnie wykazany Interesujące, zwracali że uwagę c i , którzy na takie była zagroda, otoczona której środek sporządzali i n ­ j a k zawie­ pszczelniku zajmowało płotem, przeważnie płoty b y ł y c z ę ś c i o w o p l e c i o n e , z „akszteli dartych" . W budynków Na okresie skomentuję w sieki dom. do pierwotnie domów. i 2 boiska. W w Nieliczne zują, że chlewy i boisko W ośmiu i 2 boiska, środku, 3 są- druga stodoła składała chłopów posiadała chlewa. W jednosąsie- było XIX wyłącznie w . przyjęła w B r z e z i n a c h pośrednia f o r m a , w której z j e d n e j boiska XVIII był chlew czy obora, z stawiano z drugiej drzewa i niemal przy płotów, w nieznana. budynkach Tylko b o i s k u sąsiek ze zaś sąsiek. W na stosowano p r z y w y ­ gospodarczych 1 zagrodnik ścianami była dwudniowy plecionymi z miał chrustu. P r z y i n n e j zaś chałupie b y ł a z t a k i e g o s a m e g o m a t e r i a ł u szopka na wóz dostawiona do s i e n i d o m u Poza n i e l i c z n y m i wyjątkami 1 parę w r ó t zamiast były bieguny Jeśli c h o d z i o konstrukcję w kilku stodoły (il. 1j). wypadkach miały podano, tylko których l u b obłąki . dachów stodół, t o W konstrukcję jedynie one krokwie. Po­ źródle wska­ do chałup krytą z desek żelaznych rzad­ (wyszcze­ powszechnie stosowano zdecydowanej więk­ dzo ozęsto r ó w n i e ż i podłogę r o b i o n o z podobnego m a ­ d l a bydła, ozy też świń. D o d a j m y , chlewów wszystkie i stajni jednak był przeznaczony że w e w n ę t r z n e stanowiły pomieszczenia żłoby były i w t e n sprzęt zaopatrzone. Szopy-wozownie wymieniono w siedmiu gospodarstwach. 'inwentarzu tylko N i e świadczy t o j e d n a k wca­ l e o t y m , że i n n i n i e p o s i a d a l i Charakterystyczny rys w wozów. obrazu wsi stanowiły Brze­ z i n a c h do c h w i l i o b e c n e j , ilości. Z materiałów aczkolwiek archiwalnych w mniejszej dotyczących innych że n i e m a l w k a ż d y m g o s p o d a r s t w i e sie znajdowała w omawianym się stodoła, p o w s t a j e pytanie, gólnych z a g r o d a c h . okre­ do czego poszcze­ Sądzę, że współczesne u ż y w a n i e b r o - gów przede wszystkim do m a g a z y n o w a n i a siana, a w d a l ­ też i słomy, m o ż n a odnieść również w dolnej części b r o g u urządzano c h l e w i k . Tego rodzaju okolicy wiowa ( i l . 2). inwentarzu z brzezińskim „sąsiekami". a z materiałów stochowy czenia Podobnie w chodzie od zawsze było w Siedlcu w y n i k a , że w że z terenem obszary lub z w i e r z ę t a , z w a n e są w z i n a c h często n a z w y Żurawiu, d a c h t r z y d n i o w y c h . Sołek b y ł z b u d o w a n y Czę­ „zapole" ozna­ (Błeszno, oddzie­ 9 trzymano i n w e n t a r z u najczęściej chlewami, j e d n a k u ż y w a się w B r z e ­ z terminem „ c h l e w " n a o z n a c z e n i e b u d y n k u d l a bydła, zaś d l a k o n i . Z określeniem obory się jako spotykamy z Bystrzanowic z 1762 r . W y s t ę p u j e wszechnie opisach „stajnia" osobnego b u d y n k u również w X V I I I w . sołek. Z a r e j e s t r o w a n o po­ a co c i e k a w s z e , czenia słowa budynku w mieszkańcy „sołek". zaprzestano Brzezin Wynika używać z i do c h w i l i obecnej zboże d o s t a w i o n e j w postaci do obory. często się spotykało, g d y ż powszechnie współcześnie Skiego 12 brzezińskiej w niektórych 104 upowszechniło się w okresie póź­ na trzymano „sołek" występuje powiatu wieluń- * . Wspomniany wyżej sołek z XVIII w. w żadnym w y p a d k u n i e daje się p o r ó w n y w a ć z „sułkiem" s c h a r a k ­ obora . zboże jed­ niezbyt d o chałupy wsiach zna­ rodzaju najpóźniej ^przystawce" w a l i t y l k o t e r m i n u c h l e w i s t a j n i a , zaś określenie 10 tego A l e i ten element na s t r y c h a c h domów. P r z y b u d o w a n y odpowiadający że tzw. „przystawki" jej mówiący niejszym miał sołków, solka przetrwały t e r y z o w a n y m przez Marię Trawińską na ten sam desygnat z drzewa, konstruować 2. poł. X I X w . R e m i n i s c e n c j e uży­ folwarcznych. 6 zagro­ n i e rozumieją tego, Stąd budynków spełniał go t y l k o w w i ę c sądzę, że w X V I I I w . chłopi brzezińscy s t a l e przy wi­ obecnej c h e m . O b e c n i e n a w e t s t a r z y l u d z i e n i e pamiętają inwentarzu ono n a t o m i a s t chwili dobrą p o d ł o g ę o r a z p o w a ł ę i n a k r y t y b y ł słomianym d a ­ nak wschodzie . gospodarczego do 1 1 i okolicy „obora" równoznacznej i w których r z a d z i e j zaś s t a j n i a m i . O b e c n i e Brzezinach stodołach pogranicznym w w o u ż y w a n i a słowa „ s ą s i e k " n a z a ­ pomieszczenia, się Oprócz stodoły i b r o g u f u n k c j e m a g a z y n o w e w Jest t o j e d n a k zupełnie n a t u r a l n e , g d y ż t e r m i n u „zapole" n a Budynki uwagę, mowa a mianowicie t u do czynienia lającym z w a r t e zwrócić t y m czasie r ó w n i e ż i n n e g o desygnatu, Bystrzanowice). mamy jest źródłowych używano tego stodół. do okresów d a w n i e j s z y c h . W a r t o z w r ó c i ć u w a g ę , że n i e k i e d y duje jeszcze wsi w i e m y , że b r o g i b y ł y t e ż w Błesznie. W z w i ą z k u z t y m , s o c h y ) m o ż n a sądzić, że i d a w n i e j p a n o w a ł a t y l k o k r o k ­ trzeba w X V I I I w . b r o g i , k t ó r y c h b y ł o 40. U ż y w a się i c h w o różnym przeznaczeniu marginesie wy­ drabiny. połączenia d w u b u d y n k ó w k o n s t r u k c j a dachów da­ obrzeżoną n i e w a ż w t r a d y c j i n i e z a c h o w a ł a się i n n a f o r m a ( n p . n a Na dla drobiazg". zrębową na zawiasach się j a k „chlewy z dolną k r a w ę d z i ą W w., miewały t o pojawiające l u b przybudowane drewniane. roz­ XVIII zwierząt omawianym ich miejsce l u b obłąki szej kolejności 8 że mają zawieszano każdym służyły b r o g i , i t o często w ilości 3—4 s z t u k w posiadały (z desek, t a r c i c l u b d y l i k ó w ) , p r z y zawiasów połowie teriału, b e z w z g l ę d u n a t o , czy c h l e w się strony prawdopodobnie w ę g i e ł . P l e c i o n k a , którą p o w s z e c h n i e konywaniu w określenia w w szości c h l e w ó w powała w y k o n a n a była z „ ż e r d z i " , a b a r ­ s t u l e c i u z a r ó w n o stodoły j a k i pozostałe b u d y n k i gospodarcze stajnie gólnione 5 r a z y ) . d w u gospodarstwach do stojące wy­ siedmiu zagrodach dostawione osobno b u d y n k i niemieszkalne posiadała stodołę. c i , którzy stajni d l a ś w i n i " czy też „na ko kiedy Nie W i Potwierdzają dane zawarte cha­ bieguny 1778 r . większość tylko chle­ związku strony o znacznym Brzezinach chem słomianym, n i e k i e d y cu stodoły. w inwentarzu takie posażenie w chlewów zaś o t y m , iż r ó ż n e r o d z a j e się t y l k o z j e d n e g o sąsieka z b o i s k i e m . R ó w n i e ż w S i e d l ­ kowe ilość z drugiej omówienia miała 2 sąsieki ją d e s k a m i . D r z w i do chlewów w y k o n y w a n e dokładniejszego pokrótce mieli hodowli bydła", „chlew zwykle że winięciu możemy (2. p o l . X I X i pocz. X X w . ) p o ­ gospodarstw jedna ogół nie danych z n i c h b y ł y stodoły d w u s ą s i e k o w e z b o i s k i e m w ponadto sądzić, części s i e n i . W świadczy z j e d n e j i n w e n t a r z u zasadniczo inwentarzu. Większość na gospodarstwie często drogi ustawiano s i e d l i s k u b u d o w a n o więcej mienione Duża by po­ pewnych rzadko, konie. o d siebie rządek t e n został już zakłócony i n a j e d n y m przejdę t y m można utrzymywali zaś zależności w podstawie przypuszczać, że najbliżej Zanim z osobne p o m i e s z c z e n i a . szczególnych W późniejszym w e m , albo też jest w y d z i e l o n a w częściowo i wzajemnej znajdujemy. łupy, kilku 7 układu W X V I I I w . w Brzezinach stajnia występuje a l b o w f o r m i e o s o b n e g o b u d y n k u , w połączeniu z były u l e . „podwórze", plecionym. wypadkach Opisu ogrodzony szczegóły szenie d r z w i , a n i e p o d a l i , czy w Każda z ty­ wia wyciągnięcie Chałupa grodzie, 1S . Zresztą s a m o p i s o „urządzeniu", a n i e b u d y n k u , uniemożli­ wniosków. stanowi najistotniejszy z a p e w n e też d l a t e g o element inwentaryzatorzy w za­ opisywali �ją b a r d z i e j szczegółowo niż i n n e b u d y n k i . nas j e s t , iż z t y c h m a t e r i a ł ó w m o ż n a rzyć plany Wszystkich kontrowersyjnym czym zajmę chałup, mogą Trawińska podaje jedynym być d r z w i się jeszcze częstochowskim a Ważne dla dokładnie wejściowe w swoim występują w z w Brzezin W tylko jednej d r u g i e j zaś i z b a w była rece­ n a m dowodów chałup wyłącznie złożona sień i i k o m o r a (bez s i e n i ) , p r z y z dwoiru. W ubóstwem Druga i w z z d o m u , maleńkiego samej szopki stosunku do wymienionych komorę stała oraz na gruncie к na 1 .J К b с J CH CH s sr g izba, czym do pierwszym к s J к с jego chlewika w jednego J h złym brogu I razi trzydniowych. posiadająca zagrodnika к 5 s " J dwudniowego gospodarstw chałup CH całkowicie c z y l i bez w ą t p i e n i a uboższego r o l n i k a . Zresztą cała i takiej CH ST rozpla­ 1 4 p r z y p a d k u chałupa należała do z a g r o d n i k a zagroda CH a etnograficznej . dwóch i z b y w c h o d z i ł o się bezpośrednio stanie 5 rejonie wprawdzie dostarcza t y m czasie prymitywnych. J do s i e n i , a r t y k u l e , że w obecnie, n o w a n i a wnętrz, znane w l i t e r a t u r z e Inwentarz К szerzej. syjnej f o r m i e , n i e m a l w s z y s t k i e zasadnicze f o r m y istnienie CH odtwo­ szczegółem tylko К izbę . . s J CH 1 trzydniowego. _ J _ W z w i ą z k u z t y m m o ż e m y się domyślać, że z a m i e s z k i w a ł ją p r a w d o p o d o b n i e W komornik. S i e d l c u n a 13 o p i s a n y c h w jedna miała wyłącznie sień 1746 r . k o m o r n i c a M a g d a sterniku pańskim — Stach ".W nastowieczne Brzezinach jednej należało dominował (aneks, chałupki w której z w jednej będę c h l e w i k l u b stajenkę ( i l . 1 b ) , m i m o iż w z a g r o d z i e było jeszcze k i l k a i n n y c h w o l n o X I X w . stajenka w stojących s i e n i przekształcała n i e r a z w małą izdebkę z o k n e m z a j m o w a n ą 1 W wszechnym wentarze się, XX stulecia. w z Siedlec, B y s t r z a n o w i c że w i Błeszna, a t e n s a m sposób s t a w i a n o rzadka spotykało się w budynki bogatsze 1B Z po­ o k o l i c y Częstochowy, c o p o t w i e r d z a j ą i n ­ ne , chociaż t e z r e g u ł y m i a ł y w budowano X V I I I w . chałupa c e n t r a l n a była z j a w i s k i e m owym o k o l i c y Częstochowy bardziej centralnej. jedną" , chałupie zaś w 1 6 „o 2 izbach Krakowskiem budynków, by w G r u s z o w n i n a f o l w a r k u była w „chałupa, w k t ó r e j i z b 2 i k o m o r a , d e s z c z k a m i sienią 1756 r . izby po­ takich samych 17 łup z 2. poł. X I X w . s p o t y k a się np. w cha­ do d z i ś " . Na Z m a t e r i a ł ó w a r c h i w a l n y c h n i e d a j e się w n i o s k o w a ć , u w a g ę zasługują których I I . 1. a — j : s c h e m a t y c z n e plany domów w Brzezinach W i e l k i c h w 1766 г., k : p l a n chałupy z B y s t r z a n o w i c w 1762 г., 1 — ł : p l a n y chałup z końca X I X w . w B r z e z i n a c h W i e l k i c h . L e g e n d a : S — sień, J — i z b a , К — k o m o r a , S T — s t a j n i a , C H — c h l e w , S Z — szopa, W o z — w o ­ z o w n i a , O — o b o r a , S D — stodoła. g r o d y mają p r o g r a m r ó w n i e b o g a t y j a k i i n n e , zaś i c h r o z p o w s z e c h n i e n i e w K r a k o w s k i e m i częstotliwość w y s t ę ­ p o w a n i a p r z e z cały w i e k X I X i 1. poł. X X s t u l e c i a w s k a z u j ą n a akceptację t a k i e g o r o z p l a n o w a n i a w n i e k t ó ­ r y c h regionach j a k o najdogodniejszego w p e w n y m o k r e ­ sie czasu. 1778 r . k o m o r n i c a z komorami, b i t e , a k u m o r a słomą" . Przykłady 1 chłopów m ó w , być m o ż e zresztą r o z w i n i ę t e z chałupy w 1 _ rozplanowanie. plany do­ mieszkała J J s 1 zdarzało czasie u K i e d r z y n i u (na Podwalu?) w s i к о - folwarcz­ rozbudowane Np. w 1 К О 5D się przez r o d z i ­ c ó w g o s p o d a r z y . T e g o r o d z a j u d o m y z izdebką jeszcze ma początku ^ s n r 5). ją n a z y w a ć w skrócie chałupą centralną). N i e k i e d y z c z ę ­ chlewów. W j sieni, s t r o n y i z b y b y ł a sień, z d r u g i e j zaś k o m o r a ( d a l e j ści s i e n i w y d z i e l a n o к j J osiem­ dwuwnętrzne, t y p chałupy, К izbie bez na stosunki d o rzadkości wspomniane sz półrolnik chałupie co n a w e t w okienko tymże s a m y m Żurawiu i komory, Pomijając o i k u m i n k i e m białym; starej tylko Żurawiu chałupkę n a p a - p o d deszczkami, J a k u b c z a k mieszkał w złożonej z i z b y zaś w posiadała z sionką małą, z p i e c e m małe dobre 1778 r . chałup i izbę, również część mieszkalną 4 opisy połączono p o d wspólnym w da­ r e j o n i e Częstochowy budynkowe (gdzie występowały chałupa zagrody centralna jest jednc- połączona c h e m z c h l e w a m i mającymi wejście o d podwórza. W j e d ­ z k l e p i s k i e m i sąsiekiem), które nym w i ń s k a — t r z e b a uznać za n a j s t a r s z y t y p b u d o w n i c t w a wypadku chlew dostawiono do s z c z y t o w e j ściany — j a k sugeruje Tra­ 2 0 . k o m o r y ( i l . 1 f ) , w t r z e c h i n n y c h d o ściany s i e n i ( i l . 1 g, i ) . M o i m z d a n i e m tego r o d z a j u z a g r o d a Fakt przybudowywania w y n i k i e m pauperyzacji wsi okresu kapitalizmu, powodu­ chlewów do ściany s i e n i w ł o w i e X V I I I w . j e s t d l a nas w a ż n y , g d y ż p o t w i e r d z a , chałupy t e g o r o d z a j u , p o w s z e c h n e w n i e k t ó r y c h (np. Krakowskie ), 1 9 rozwinęły się z typu po­ że rejonach centralnego i ż e stało się t o w X V I I I w . , jeśli n i e w c z e ś n i e j . Z mogły g ó r y n a l e ż y założyć, że p r z y c z y n y iść w parze z ubóstwem, gdyż mych niejednokrotnie za- regres społecznych. W i d a ć Brzezinach, gdzie dziewiętnastowiecznych tego z r o s t u n i e wspomniane jącego warstw na t y m terenie kulturowy t o zresztą zachowało jest biedniejszych wyraźnie się k i l k a domów j e d n o i z b o w y c h w sa­ starszych, ze stajnią i stodółką po d r u g i e j s t r o n i e s i e n i ( i l . 1 1 , 3). B u d y n k i n i e mają odpowiednika w materiale z X V I I I te w. 105 �Wracając d o chałup o p i s a n y c h w i n w e n t a r z u b r z e z i ń ­ s k i m inadmieńmy, ż e p r z y k a ż d e j z n i c h p o d a n e ilości d r z w i w poszczególnych kąd do one prowadzą. sieni, które przeszkodę, ściowych właściwe decyduje wąskofrontowy. riału i nych i chałup natrafiamy sięgnąć ale wej­ szeroko- mate­ zamieszkałych Na tych podstawach (może c e n t r a l n y c h , n i e posiadających w s z c z y c i e s i e n i , była żad­ wąskofrontowa. Z n a m i e n n e , że o b e c n i e s t a r z y l u d z i e w B r z e z i n a c h do d r o g i i pozbawioną d r z w i , podczas się w dłuższej okreś­ zwróconą g d y otwór ścianie wej­ skierowanej na południe. że w bez b o c z n y c h XVIII w. dobudówek w ścianie dłuższej, t y m b a r d z i e j tej okolicy wejścia domy mające do s i e n i : j e d n o w część mogła domów mieć cen­ wejście że są p o ś w i a d c z o n e d l a omawianym z podwórza, okresie drugie od dwa szczytu ( a n e k s n r 3). domy centralne chlewami zarejestrowane w oraz z dobudowanymi Brzezinach w 1766 r. m i a ł y w e j ś c i e z s i e n i d o i z b y o r a z z i z b y do k o m o r y . Większość nich powszechnie konstruowano powałę z „dyli" czyli okrągłych, w s p i e r a j ą c ją n a j e d n e j l u b t r z e c h tj. tragarzach. W z t a r c i c , zaś w że w rejonie jednym z mieszaniu na d w u belkach .w Brzezinach domów była izbie drzew „belkach", już powała „ l e ś n e g o " pułap w s p i e r a ł ułożonych n a k r z y ż . T r a w i ń s k a częstochowskim pułapu n a d sienią i k o m o r a m i twierdzenie do 2 1 dziś zdarza się podaje, się brak . W o d n i e s i e n i u do k o m ó r jej nie znajduje uzasadnienia nawet dla w i e k u XVIII. Szczegółem a r c h i t e k t o n i c z n y m najczęściej n y m w i n w e n t a r z u są d r z w i . W y k o n y w a n o wymienial­ je z tarcic l u b „deszczek". T e d r u g i e były p r a w d o p o d o b n i e deskami t y m i . Skrzydła d r z w i z a w i e s z o n o n a z a w i a s a c h dar­ żelaznych, b i e g u n a c h d r e w n i a n y c h l u b n a obłękach. O s t a t n i e stoso­ w a n o najczęściej p r z y d r z w i a c h do s i e n i (12 r a z y ) i p r z y drzwiach wyjściowych z komory n a zewnątrz (9 razy), niejednokrotnie również p r z y drzwiach z izby do k o m o r y Na biegunach, miała również drugie drzwi z komory na podobnie j a k n a obłękach, d r z w i do s i e n i (13 r a z y ) , r z a d z i e j czeniach. Natomiast zawiasów mocowano zaś w i n n y c h p o m i e s z ­ używano przede wszyst­ k i m p r z y w e j ś c i u d o i z b y (19 r a z y ) i do k o m o r y (13 r a z y ) , a sporadycznie zaś p r z y Z Wszystkie z nie było 12 chałupach (5 r a z y ) , a w y j ą t k o w o t y l k o p r z y wejściu d o i z b y (1 r a z ) . Niewykluczone, tralnych o p o w a ł ę , to w Jeśli c h o d z i j e j w s i e n i , w n i e k t ó r y c h zaś była t y l k o p o ł o w a . W może­ w . duża część lają j a k o „ f r o n t " chałupy j e j ścianę szczytową ściowy z n a j d u j e czy choćby do w s p ó ł c z e s n e g o XVIII nie drzwi rozwiązać, respondentów że w wejściowe n a poważną d o m był ten problem Brzezinach. dobudówek drzwi wymieniali, umiejscowienie relacji wniosek, większość) stanowią t y m , czy musimy terenowego wysnuć o Chcąc urodzonych w my Wyjątek tym wypadku gdyż hipotetycznie, o b i e k t a c h o r a z skąd i d o ­ inwentaryzatorzy zlokalizowali. W zostały z komory drzwiach wszystkich na podwórze (3 r a z y ) , nigdy najbardziej inte­ do s i e n i . rodzajów zawieszeń resujące j e s t n a obłękach, g d y ż szczegół t e n n i e b y ł d o ­ tychczas znany jeszcze, że w w literaturze etnograficznej. Brzezinach w XVIII Nadmieńmy w . a n i razu nie zo- ze­ wnątrz; j e d y n i e w 6 b u d y n k a c h było i c h b r a k . Zewnętrz­ ne d r z w i k o m o r y p r o w a d z i ł y b ą d ź t o n a p o d w ó r z e , bądź też do s a d u . S z c z e g ó ł t e n j e s t o t y l e i s t o t n y , że pozwala z d u ż y m p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m przypuszczać, iż chałupy z drzwiami m. komory prowadzącymi in. usytuowane równolegle na do podwórze drogi, a były w Brzeziny W i e l k i e : I I . 2. B r ó g w d o l n e j części tym w y p a d k u w e j ś c i e d o s i e n i m o g ł o być z a r ó w n o w s z c z y c i e j a k i w ścianie dłuższej. Jednocześnie n a s u w a się m y ś l , iż t e g o r o d z a j u k o m o r a mogła, a n a w e t musiała, spełniać funkcję komunikacyjną ułatwiającą przejście z izby na p o d w ó r z e , a w i ę c do c h l e w ó w , stodoły l t d . P r z y k ł a d t a ­ kiego w domu rfjudowanego Brzezinach jeszcze w Natomiast w 1911 r . chwili można zobaczy- obecnej. osiemnastowieczne chałupy, w których d r z w i k o m o r y p r o w a d z i ł y d o s a d u , musiały stać sączyłem do d r o g i . W t y m w y p a d k u f u n k c j a k o m o r y znaczna, malną w rolę gospodarczą tym tkwi klucz w t y m samym mającą żyć XX ( i l . 4, 5). niemal spotykało do rozwiązania wszędzie, się o b o k bardzo zagadki gdzie w siebie, rzadko Brzezinach a ponadto spełniały swą i 1. poł. zewnętrzne właściwą wiadomo, zrębowe drzwi funkcję, że w X V I I I w . („sręby"), n a n a narożach zwane „dylami" systemu obłapowego. W izbach na tzw. inwentarzu po­ d a n y , m o ż e m y się go domyślać n a p o d s t a w i e dziewiętnastowiecznego, w cha­ przycie- węgłowane obłap. M i m o , że t e n szczegół n i e j e s t w okrąglaki nie zauwa­ na podwórze. były siach, p r a w d o p o d o b n i e wyłącznie się 2. poł. X I X że istnienia chałupa c e n t r a l n a , i ż o b a w a r i a n t y Z szeregu w z m i a n e k downictwa mini­ czasie d o m ó w c e n t r a l n y c h z k o m o r ą gdy n i e były skierowane łupy w jedno­ Niewykluczone, d r z w i z e w n ę t r z n y c h ( i l . 1 c, d ) . D a j e w . występowała komory była zaś w y j ś c i e z n i e j n a z e w n ą t r z spełniało analizy b u ­ którym łączone nie było w stosowano węgłami ogóle podłóg d r e w n i a n y c h , n a t o m i a s t w s i e n i została o n a w y m i e n i o n a w pięciu b u d y n k a c h , zaś w k o m o r z e p o m n i j m y , że w w i s k i e m częstym. 106 chlewach podłoga w dziewięciu. P r z y ­ d r e w n i a n a była zja­ i obudowany �stała p o t w i e r d z o n a n a z w a „kołowroty" n a o z n a c z e n i e b i e ­ taikich mogły być również g u n ó w , kitórą z n a j d u j e m y w t y m okresie w Bystrzano- nia. Trawińska w w urządzenia źródłowego wkadh. ność Opisane do drzwi zamykania. zaopatrywano Z reguły zawsze były to wrzeeiądze kominów kominy murowane ogóle n e g u j e sztagowychco nie w y t r z y m u j e kamie­ z na t y m terenie w pierwot- świetle krytyki. materiału D l a przykładu po­ i 1 lub d a m , że i n w e n t a r z s t a r o s t w a olsztyńskiego z 1774 r . w y ­ 2 s k o b l e żelazne, a w w y j ą t k o w y c h razach haczyk, klam­ mienia k a żelazna i r y g i e l . N i e s t o s o w a n o zaś żadnych zamków i zapór d r e w n i a n y c h . Jedynie 2 2 w były w tej samej ścianie dwa nach przeciwległych. To drugie raz inwentaryzatorzy okienko było p o d a l i , iż ścia­ zwykle jest ono „na zachód słońca", c z y l i — j a k w y n i k a z dalszego o p i s u — z w i d o k i e m na sad. materiałów Z wspomnianych skie w miały dotyczących i n n y c h w s i w y n i k a , że w s z ę d z i e Brzezinach dworskie, folwarczne Wobec takiego budowali kominy w swoich a najwyżej okna były wyżej chałupy d w a okna. konstruowane, O chłop­ tym, jak i l e miały szyb, nie m a k o n k r e t n y c h d a n y c h . M o g ł y t o być zarówno o k n a o sześciu, j a k i o dziewięciu s z y b a c h . dziewięcioszybowe były Wtedy Niewątpliwie już s t o s o w a n e , domach. W s p o m n i a n y piec z k o m i n k i e m w izbie jest w piecem p i e k a r s k i m z trzonem m o j e d n a k , którędy do g o t o w a n i a . przy istocie Nie wiado­ d y m m ó g ł uchodzić do k o m i n a jącego w s i e n i . G d y b y była t u w y m i e n i o n a sto­ również k a ­ p a , s p r a w a b y ł a b y o c z y w i s t a . J e d y n ą w z m i a n k ę z 1756 r . na (aneks z Błesz- n r 4), p o z a t y m z a r ó w n o z i n w e n t a r z a brze­ zińskiego j a k i i n n y c h w s i w i e m y t y l k o , że piece w bach l u b lepione były Jedynie budowane w Błesznie z Jednym z kamienia wymienione k a m i e n n e , w połowie okna skoro stanu sposób chłopi o „kominie k a p i a s t y m z o g n i s k i e m " p o s i a d a m y źródłowych jedno, budynki r z e c z y można przypuszczać, że w p o d o b n y okna, trzech i n n y c h również 2 okna, ale po j e d n y m w mniejsze; wsiach 2 8 skierowane często — m o ż n a się d o m y ś l a ć — n a p o d w ó r z e . d w u domach 10 sztagowe nad dach w y w i e d z i o n e . Większość chałup posiadała t y l k o 1 o k n o w w i k a r c z m y , w których wszędzie były k o m i n y p l e c i o n e l u b z są 2 p i e c e w iz­ gliny. połowie kaflowe. ciekawszych punktów inwentarza brze­ zińskiego j e s t t o , iż w y m i e n i a o n r ó w n i e ż sprzęty znaj­ o p i s i e j e d n e g o z n i c h p o d a n o , że 6 s z y b b r a k u j e . W d r u ­ dujące się w każdej z o p i s y w a n y c h i z b . P r z y ścianie p o d g i m zaś w y p a d k u p o w i e d z i a n o , oknem że „ o k n o 1 d o b r e , drugie m a l e ń k i e o c z t e r e c h s z y b a c h " . O k n a o dziewięciu poświadcza również z Kuźniczki 23 opis chałupy Ignacego . Z inwentarza z Bystrzanowic dowiadujemy się, że s z y b y Niewątpliwie zarówno w były w l i c y inaczej szyb nie oprawiano w (aneks n r 3) „drzewo Brzezinach oprawne". jak i całej rzadko w budynkach tylko, były na temat że był zapewne poświadcza konstrukcji t o układ w inwentarzu dachów czterospadowe; domów. tę f o r m ę tradycja. dachów W było dachy poszywane w całości słomą. Siedlcu Sporo których dolny brzeg dachu Podobnie otaczano „ s z a r e m " , c z y l i r z ę d e m desek. T o s a m o jednym występowało słomą, drugą zaś część w całości w Żurawiu, G r u s z o w n i i L i b i d z y kowo pobijano najrzadziej deskami, deskami, co Zostało używano 2 4 się, że s t o s u n ­ do k r y c i a dachów. Pojedyncze egzemplarze takich domów zanotowano w e n t a r z u w s i Siedlec i B y s t r z a n o w i c e (aneksy K i e d r z y n i u podano, „Mateusz chałupę Młynarczyk szorami tów, reszta Dalsze ma nową ze informacje, poszyta..." jakie 2 5 w in­ że chłop wszystkim, g o n t ó w pobitą o d dołu, k a l e n i c a snopkami z gon­ czerpiemy z inwentarza Składały na nie k o m i n w sieni, a piec z k o m i n k i e m w izbie. że w e jednego, k o m i n y były wszystkich domach, z wyprowadzone posiadały kominy, stąd Więc się Cha­ wyjątkiem ponad logicznie w szeregu i n n y c h w s i , o których chałupy dach. Ana­ wspominałem, nie można się dziwić, iż o b e c n i e mieszkańcy t y c h o k o l i c n i e pamiętają kurnych wano domów . I n w e n t a r z n i e podaje, 2 e kominy w Brzezinach oprzeć n a m a t e r i a l e Wieach opisany dziony deszczkami w w XVIII z czego w. 1780 r . w chłopskiej z dyla. Prawdopo­ podano, informacja jest o tyle że zrobiony stolarską jest z robotą". interesująca, że tarcic, Ostatnia określa czas p r z y j m o w a n i a p r z e z wieś nowocześniejszych m e b l i . Z d r u ­ był jeszcze w użyciu sprzęt poprzedzający stół, a m i a n o w i c i e giej osobna strony — jak wynika z inwentarza — j e g o f u n k c j e . Została o n a zanotowana czterokrotnie, w t y m tylko raz w chałupie należącej zagrody jeszcze, że dwudniowej. z Błeszna podaje w Dodajmy chałupie „stół do inwentarz prosty bez w k t ó r y m m o ż e m y się domyślać stołu w s p a r t e g o nóg", n a pień­ k u d r e w n i a n y m . N a t o m i a s t w B y s t r z a n o w i c a c h został z a ­ notowany w t y m samym czasie „stół d u ż y n a strągach", c z y l i n a kozłach. Oprócz wymienionych w Brzezinach do mebli w większości chałup b y ł y ł a w y około p i e c a , k t ó r e m o g ł y spania. T r a d y c j a t a k a jest d o dziś ż y w a w służyć okolicy C z ę s t o c h o w y . W 17 chałupach i n w e n t a r z w y k a z u j e 29 f ę l u b szafkę, p r z e w a ż n i e o t r z e c h półkach, zaś o dwóch l u b c z t e r e c h , a w sza­ sporadycznie Błesznie n a w e t o pięciu półkach. B y ł y t o z a p e w n e p r o s t e , o t w a r t e o d f r o n t u s z a f ­ ki n a naczynia, mieszkaniach jakie i obecnie widuje się w starych wiejskich. Sporadycznie zdarzało się, że w i z b a c h lub w sieni b y ł o „ z a p i e r z e n i e " zasłaniające w e j ś c i e n a s t r y c h . Z w y k ­ l e z n a j d o w a ł o się o n o j e d n a k w k o m o r z e . Z l a k o n i c z n y c h wzmianek n i e można w wywie­ Kuźniczce chałupie i w K i e d r z y n i u n a w a r k u był „komin w stagi u l e p i o n y " . Oczywiście W niestety fol­ oprócz powyższym wszystkie które ustalić, j a k w y g l ą d a ł o . komentarzu zagadnienia można było dotyczące poruszyć z B r z e z i n z 1766 r . oraz a pochodzących podstawie na zostały podstawie ludowej, inwentarza d a n y c h dotyczących i n n y c h w s i , z l a t 1746—1780. W uzyskaliśmy, w i d o c z n e kontrasty obrazie, są jaki znaczne niekiedy obrębie t y c h s a m y c h g r u p społecznych, j a k i e t w o r z y l i zagrodnicy trzy- i pomiędzy na tej różnice, a wówczas nawet wyczerpane architektury w gospodarstwami dwudniowi. W y j a ś n i e n i e t y c h różnic p o z o s t a j e z a p e w n e w się Bystrzano- został w 1762 r . „ k o m i n w g ó r ę o b i t y " , zaś budo­ Musimy p o r ó w n a w c z y m . Otóż w wewnątrz ława . brzezińskiego, dotyczą urządzeń o g n i o w y c h . rakterystyczne, dwukrotnie „stół z szufladą n r 2, 3), zaś w o p i s i e b u d y n k ó w w trzema albo zarejestrowane . Zdaje gontów też połowę się z a w s z e a raz jako j e d n a k było d o ­ w P r z y s t a j n i , Kuźniczce i Przybyłowie. N i e k i e d y dachu p o k r y w a n o do zróżnicowane. b y ł o też w w dachy najstarszą Przeważały mów, Wiemy przeciwieństwie domów i Przystajń!. brze­ a jako prosty; ł a w k a spełniająca krokwiowo^platwiowy, miejscowa kształtu, p o k r y c i e spotykało poddanych. Niewiele informacji znajdujemy zińskim oko­ chłopskich chałupach, g d y ż s t o s o w a n y w X V I I I w . do t e g o c e l u o ł ó w się n i e z w y k l e szybach Bochniaka znajdowała d o b n i e o b o k n i e j stał s t o l i k określany w i n w e n t a r z u j a k o k u z osobą fundującego b u d y n e k . W X V I I I w . nie zabudowania chłopskie Z tego względu właściciel był stawiać siłami chłopom opłaconych stanowiły własność d w o r u najczęściej budynki fachowców. mieszkalne i związ­ powszech­ dworu. obowiązany gospodarcze Potwierdzenie tego dla 107 �o k o l i c Częstochowy z n a j d u j e m y w spisie w y d a t k ó w w 1780 r . w K i e d r z y n i u . T a k i s t a n r z e c z y d o p r o w a d z a ł do u j e d n o l i c a n i a w y g l ą d u z a g r ó d w poszczególnych g r u p a c h społecznych. 3 0 Z inwentarza właściciel starczał dworu im brzezińskiego n i e stawiał jedynie wynika jednak, poddanym materiału że t a m budynków, budulcowego . do­ Chłopi 3 1 m i e l i w t e n sposób większą m o ż l i w o ś ć r e g u l o w a n i a gramu zagród przez nich zamieszkiwanych, ale pro­ należą­ Najprawdopodobniej również część najńiezbędniej- s z y c h sprzętów w i z b i e n i e była bezpośrednią chłopa i d l a t e g o własnością s p i s a n a została w i n w e n t a r z u . P o z o s t a ł e w y p o s a ż e n i e w n ę t r z a w p o s t a c i łóżek (jeśli w o g ó l e b y ł y ) , s k r z y n i , naczyń k u c h e n n y c h i t p . musiało stanowić osobi­ stą własność chłopską. U w i d a c z n i a się t o zresztą w sunku do bydła, sprzężaju i zasiewów, które sto­ tylko w z g l ę d u n a znaczną wartość pieniężną zostały u ze wszyst­ k i c h p o d d a n y c h w y p u n k t o w a n e j a k o własne, c z y l i chłop­ skie. c y c h do d w o r u . ANEKS 1 izbie A P K r . , Castr. Crac. rei., t. Brzeziny 199, 1766 r . Inwentarz dóbr w s i B r z e z i n , b u d y n k ó w daństwa i i c h p o w i n n o ś c i p r z e z W z Rogowskich Łowczego spisanej śjp. W imci inowłodzkiego odebraniu w Wielkie p o w . Częstochowa swoją p. w Brzezinach Tomasza pozostałą posesję dworskich, pod­ Jejmość p. Barbarę Otfinowskiego Robi 3 dni w min wywiedziony rzenie żelaznemi. przyciesi ponagnione W tej trzechdniowej. do s i e n i d r z w i z desz- wrzeciądz dwiema żłób, p o w a ł a dobre. Z z dwiema dobra, tej sieni i z b y w c h o d z ą c , d r z w i z deszczek n a z a w i a s a c h żelaznych, u których zgniła. Z t e j drewnianych. W t y m budynku ko­ 1 złe, przepie­ n a górę z d y l i k ó w , d r z w i z deszczek n a biegunie drewnianym. U na dach, dobry. O k n o tych d r z w i wrzeciądz i s k o b l i 2 żelaz­ dylików na biegunach małych. W tych drewnianych. chlewach Chlewów podłogi dobre, 2 na żłoby, d r a b i n y . T e c h l e w y p o d j e d n y m p r z y k r y c i e m bez p o w a ł y . sieni [ s ] , ściany na tej komorze na biegunach p o s z y c i e . Stodoła o 1 sąsieku n o w a , d o b r a . W r o t a do n i e j czek na b i e g u n a c h d r e w n i a n y c h z wrzeciądzem i skoblami drzwi komory drzwi z na zagrodzie tydzień. W c h o d z ą c izby skoblami. Powała Do t y c h chlewów siedzi tej n y c h . T e n b u d y n e k cały słomą p o k r y t y , w p ó ł przegniłe Poddani Kuśnierz pogniłe. Z dwiema bydło Błażej przyciesi po wdowę d n i a 2.1.1766. ss. 2145—2157 dobre, kondescensyi małżonkę i zakończony ściany do k o m o r y n a b i e g u n a c h , u których w r z e c i ą d z z i belce. że­ Pod­ drzwi dwoje Brogów plecione, miejscem z deszczek n a b i e g u n a c h 2 starych. Płoty około z żerdzi, złe. S z o p k a podwórza na wóz z stu upleciona przystawiona do sieni. Zasiewy chru­ jego własne i bydło. do czopach skoblami l a z n e m i . P o w a ł a n a d izbą z d y l ó w , o j e d n e j drewnianych. Wawrzyn Drozd siedzi n a zagrodzie R o b i 3 d n i w tydzień. W c h o d z ą c czek n a b i e g u n a c h łogi n i e m a s z , trzechdniowej. do s i e n i d r z w i z desz­ drewnianych z jednym skoblem, ściany z s t a r e g o drzewa. pod­ N a d sienią p o ­ łogi n i e masz. Ł a w a p o d o k n e m , stół prostą robotą, szafa wały n i e masz, t y l k o k i l k a dylików. K o m i n wywiedziony o 3 półkach, p i e c nad z tarcic prosty dobry, kominek dobry. W Brzeziny 108 Wielkie: tejże dach, dobry. Wchodząc I I . 3. Chałupa z końca X I X w . z p o m i e s z c z e n i a m i j e d n y m dachem do i z b y gospodarskimi drzwi pod na �zawiasach i czopach żelaznemi. W żelaznych izbie szafa z haczykiem prostą robotą, ława p o d o k n e m z dyla, s t o l i k p r o s t y ławka około z dylów pieca, piec dobra, belek ł o w ę złe. Z t e j i z b y sach i czopach dwiema 3, o k n o do k o m o r y żelaznych, z żelaznemi. W k o m o r z e dobra. Z tej k o m o r y gunach zły, skoblami 3 półkach mały, ł a w e c z k a 1, kominek jedną dobry, połową powała dobre, d r z w i z tarcic n a wrzeciądzem i po­ zawia­ skoblami podłogi n i e m a s z , p o w a ł a czek. T e n b u d y n e k słomą j e d n y m szarem. n a g ó r ę złe z pokryty, o d dołu desz­ deszczkami Stodoła o 1 sąsieku s t a r a , zła, p r z y c i e s i ugniłe, d r z e w o z d r o w e w ścianach. W r o t a z d y l i k ó w złe, słupy n a c h y l o n e , Poszewka podłoga na w stodole u wrót s k o b l i 2 i stara. Chlewy żerdzi; d r z w i małych 3. P o s z e w k a szarem deszczkami na tych opasana. dwoje wrzeciądz. 2 małe, pół przegniła, ściany z s t a r e g o wała z d o b r y c h D r u g i c h l e w ze s t a r z y z n y , kich w nich drzewa, po­ z deszczek, ż ł o b ó w chlewach dobra, Płoty plecione żerdzi, podłoga płatew i przykrycia. cione n a około, Zasiewy jego własne 3 dni w tydzień. W c h o d z ą c Robi 3 dni w tydzień. Wchodząc do na dach wywiedziony, czek W na biegunach izbie szafa z prosta chlew. W chlewie jedną masz. T e n b u d y n e k dobry. Z W sieni wchodząc do izby, drzwi drewnianych z haczykiem z deszczek n a i dwiema skoblami. izibie s z a f a o 3 półkach, p o w a ł a z d y l ó w o ława p o d o k n e m dobra, stolik prosty Drzwi z tej komory powała duży n a p r z e c i w k o na t y m c h l e w i e z aksztełi dartych. w pół przegniła, p r z y c i e s i Brzeziny Wielkie: dylików skoblami. W wchodząc, komorze Z komory n i e masz, Stodoła U tych z drzwiczkami drzwi o 1 sąsieku wrót 2 dobrych. Powały i 1, d r u g i m a ł y . Sołek nie szarem dobra; wrzeciądz sieni także wrota skobli na tych w a c h d o b r e , d r z w i d w o j e z deszczek n a b i e g u n a c h n i a n y c h , żłób duży po­ na podwórze przy 2. chle­ drew­ chlewach chlewami i Płoty i czo­ deszcz­ sieni do­ jedną Poszewka poprzegniały. sołkiem słomą p o s z y t e . B r o g ó w 2 dobrych. z wrzena około p l e c i o n e l i c h e . Z a s i e w y i b y d ł o w ł a s n e j e g o . dobra. biegunach b r y ; d r z w i na biegunach. Podłoga w t y m chlewie częścią. Ż ł o b ó w 2, p o w a ł a oknem ciądzami i s k o b l a m i żelaznemi 2. T a stodoła z d r e w n i a n y c h . T e n b u d y n e k cały p o k r y t y , p o ł o w ą k a m i , p o ł o w ą słomą. C h l e w skoblami. pod z podłogą i powałą. D r z w i do n i e g o n a b i e g u n i e o 2 belkach do s a d k u z deszczek n a ława czterech d r z w i z deszczek n a z a w i a s a c h p a c h żelaznych. W k o m o r z e dwiema 1 belce, 1, o k n o , s z y b b r a k u j e , o k i e n k o 1 n a zachód słońca, p i e c [ i ] k o m i n dobry. Do komory dobre, cały słomą p o k r y t y , o d dołu Chlewów p r z y stodole biegunach sieni i wrzeciądzem. W e d l e podłogi n y d o b r e , p r z y c i e s i pogniłe. K o m i n w y w i e d z i o n y n a dach, w n a górę p r z e p i e r z e n i e z skobla opasany. wrzeciądzem i 2 półkach, wała d o b r a , b e l k i p o p o d p i e r a n e . dobre. z Ściany haczykiem o z dwiema deszczkami drewnianych dobry. b r y , powała z dylów dobra. Z izby do k o m o r y z deszczek n a b i e g u n a c h Robi z deszczek z d y l a , o k i e n 2 d o b r y c h , s t o l i k p r o s t y 1, piec, k o m i n d o ­ i s k o b l a m i d w i e m a . W s i e n i p o w a ł a d o b r a , b e l k a 1, ścia­ z ple­ ogrodzony. próg zgniły z przyciesią. W c h o d z ą c do i z b y d r z w i z desz­ oko­ drzwi tyczkami na biegunach d r e w n i a n y c h . Powała w sieni dobra, k o m i n złe n a sieni skobla­ dobra. Płoty do s i e n i , d r z w i d r z w i na biegunie trzechdnio- bez 3 sąsiekach i bydło. dołu na zagrodzie o J a k u b D r o z d siedzi n a zagrodzie t r z e c h d n i o w e j . d r z w i na biegunie, wej. dobra, poszewka złe. P s z c z e l n i c z e k na biegunie siedzi poszewka j e d n a ; w r o t a z deszczek z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a aksztelowego. Zasiewy Wiewiórczyk deszczek, 3. Stodoła od jego własne i bydło. zgniły, p o w a ł a z całz drzwi Brogów m i , powała z dylów ło. B r ó g 1 d o b r y . C h l e w i k n a ś w i n i e zły. Płotu 3 przęsła Antoni przyciesi zła, m i e j s c a m i n o w a , m i e j s c a m i s t a r a . Sręby 2 n a c h l e w y d r z w i do s a d k u z deszczek n a b i e ­ drewnianych, przepierzenie opasany, i o Piotr w Drozd tydzień drewnianym. Sień połowy. K o m i n do i z b y , siedzi n a zagrodzie d n i 2. W c h o d z ą c drzwi do s i e n i dobra. Powały na dach w wywiedziony na biegunie dwudniowej. drzwi na tej sieni dobry. drewnianym z Robi biegunie nie masz Wchodząc wrzeciądzem i jedną s k o b l a . W i z b i e szafa mała 1, ł a w a 1 p o d o k n e m z d y l a , o k n o 1, dwóch s z y b b r a k u j e , s t o l i k p r o s t y I I . 4. Chałupa c e n t r a l n a z X I X w . z w r ó c o n a szczytem sieni do 1, ła- drogi 109 �z deszczek n a biegunie z wrzeciądzem w e c z k a mała 1, ł a w k i około p i e c a . P i e c z k a m i e n i i k o ­ drzwi min s k o b l a m i żelaznemi. Płoty plecione dobry, powała z d y l ó w wchodząc i drzwi wrzeciądzem dobra, belka na biegunie dwiema 1. D o drewnianym żelaznemi. W ze komory skoblami komorze Zasiewy powała z d y l ó w s t a r a . D r z w i n a p o d w ó r z e z k o m o r y z deszczek Robi na gunie, biegunie miejscami drewnianym. dobra, Poszewka miejscami zła. na t y m Chlewów 2 budynku miernych, i bydło własne Jędrzej na ściany drzwi i dwiema kiem i s k o b l a m i żelaznemi. W c h l e w a c h drzwi dwoje na biegunach. podłogi i p o ­ Na tych w a c h p o s z y c i e d o b r e . B r o g ó w 2. P ł o t y n a około s t a r e , złe. Z a s i e w y Maciej Robi i b y d ł o własne Woźniak siedzi chle­ plecione jego. czterech trzechdniowej. sienią drewnianych. W sieni karmniczek słupach. W tej sieni podłoga dobra, k o m i n w y w i e d z i o n y zła. P o w a ł a n a d a c h , zły, dwiema na 1 z pieca, dyla, piec stół z tarcic z kamieni zły, nad potrze­ o 3 półkach, drzwi na biegunie, Z drzwi do s a d u komory ława prosty mały, ławki kominek dobry, okno 1 z ł e , powała z d y l ó w d o b r a , b e l k a 1. Z i z b y wchodząc, powała z na biegunie zły. Z i czopach skoblami dobry, sieni i klamką. W Z komory do komory dylów dobra. drewnianym, na skoblami n y c h . T e n b u d y n e k cały słomą p o s z y t y , w około o p a s a n y , stodole gunie jedną dobra. W r o t a jedne, z nemi. Chlewów złą, żłób dobre, i skoblami jedna. Na jednym miejscami pogniły. P r z y chałupie s t a j e n k a łogą i p o w a ł ą dobrą. W tej stajence dobra z pod­ żłób, d r a b i n a , d r z w i drzwi słomą dwoje o 2 sąsiekach dobra, z d w i e m a boiskami. d o t e j stodoły z t a r c i c n a obłękach drewnianych z wrzeciądzem i s k o b l a m i żelaznemi; do drugiego w r o t a z dylików z wrzeciądzem laznemi. Ta stodoła nowo i skoblami poszyta. Chlewów 3 pod j e d n y m przykryciem, gami troje i powałami, drewnianych. drzwi Sołek Wrót boiska dwiema Brogów 3 że­ starych. dobrych, z podło­ z deszczek n a z szopą, d o którego drzwi biegunach na bie­ g u n a c h . W t y m sołku podłoga d o b r a , p o w a ł a t a k ż e d o b r a , Brzeziny 110 Wielkie: I I . 5. Chałupa ścianach, p o ­ częścią d a r t y c h , niezgorsze. żelaznemi. Z a s i e w y skob­ i b y d ł o własne j e g o . A n t o n i U j m a siedzi n a zagrodzie t r z e c h d n i o w e j . d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c drewnianym. dziony N a d sienią i dwiema oknem do sieni, d r z w i powała dobra, na i czapach komin żelaznych z wywie­ s k o b l a m i . W i z b i e szafa o 3 półkach, ł a w a p o d z dyla, okno belce. Z na jednej komorze centralna z X I X w . z w i docznym sadu drzwi haczykiem 1 dobre, s t o l i k mały prosty, około p i e c a , p i e c [ i ] k o m i n d o b r y , p o w a ł a z d y l ó w W Robi biegunie n a dach, d o b r y . Z s i e n i wchodząc do izby, z tarcic na zawiasach ple­ Zapierzenie n a górę, w k t ó r y m d r z w i z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a lami n a b i e g u n i e z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. Stodoła podłogą drewnianych. Te chlewy s t a r a , zła. P ł o t y częścią z a k s z t e l i bie­ żelaz­ chlewie cione, o d dołu stara. na tej 2 n a bydło, t r z e c i n a świnie z z deszczek n a b i e g u n a c h na niej zła, dwiema N a t y m . b u d y n k u p o s z e w k a zła, zgniła i d e s z c z k i lecz żelaz­ do t e j stodoły z deszczek n a wrzeciądzem 1, p o w a ł a dobra. poszewka n a około dobre, żelazne­ u dołu d e s z c z k a - o trzech tym budynku dobra, i czopach stroną p o s z e w k a o 2 sąsiekach, d r z e w o oknc biegunie podłoga z d y l ó w , p o w a ł a z d y l ó w szewka w szafa 1, ł a w y wchodząc, d r z w i n a d r z w i do s a d k u n a z a w i a s a c h do haczy­ tej izbie p o s z y t e . S z o p a n a w ó z bez w r ó t Ściany z półkach, ława p o d o k n e m z d y l a , p r z y c i e s i n a [ o j k o ł o p o g n i ł y , aż d r z e w o w z i e m i ę poszło. górę przepierzenie. komin wchodząc żelaznych d r e w n i a n y m z wrzeciądzem i d w i e m a m i . W komorze Stodoła oknem złe, p o k ł a d bardzo b e l k a 1. Z i z b y d o k o m o r y mi około trzechdniowej. 1; 3 s z y b y w y b i t e , s t o l i k z t a r c i c y p r o s t y , m a ł y b u j e r e p e r a c j i . Z s i e n i do i z b y w c h o d z ą c , d r z w i n a b i e ­ pod płatwy na zawiasach prosta o czterech gunie, skobel 1 żelazny, szafa p r o s t a są. na zagrodzie około p i e c a , p i e c [ i ] k o m i n d o b r y , p o w a ł a z d y l ó w na zagrodzie w t y d z i e ń d n i 3. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i z desz­ czek n a b i e g u n a c h dobre, dach w y w i e d z i o n y izby, dobre, jego siedzi dwiema d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a b i e ­ p r z y k t ó r y c h b o i s k o ; w r o t a złe z deszczek z w r z e c i ą d z e m wały Banasik i n a [ o j k o ł o s t a r e , złe. powała wyjściem izby do k o m o r y dobra. Z k o m o r y z komory do drzwi na ławy dobra biegunie. n a ogródek drzwi �B r z e z i n y W i e l k i e : I I . 6. Chałupa z 2. poł. X I X w . , p i e r w o t n i e na biegunie. pogniły. Pod Ten tym budynkiem budynek słomą przyciesi poszyty, na [ojkoło ale poszewka ze z dyla, okno 1 d o b r e , s t o l i k z szufladą lów na jednej wrota drzwi dzem i skoblami dwiema drewnianych 2, c h l e w ó w wrzecią­ żelaznemi. N a t e j s t o d o l e k w i e złe i stodoła p o c h y l o n a . P r z y c i e s i Brogów z 3, c z w a r t y p o d nią mały. kro­ pogniły. Drzwi do nich stolarską robotą, ł a w y około p i e c a , p i e c d o b r y , k o m i n d o b r y , p o w a ł a z d y ­ w s z y s t k i m zła. Stodoła o j e d n y m sąsieku. D o t e j stodoły z dylików n a biegunach karczma belce dobra. Z izby na zawiasach i czopach do k o m a r y żelaznych z wchodząc, wrzeciądzem i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. W k o m o r z e p o d ł o g a d o b r a , powała na z dylów biegunie dobra. Drzwi drewnianym. z komory Wedle na komory podwórze chlewów c z w o r o n a b i e g u n a c h d r e w n i a n y c h z w r z e c i ą d z y 2, s k o b ­ z podłogami i powałami. D r z w i do t y c h chlewów li na biegunach 4. P r z y chlewach przybudowana p o d ł o g i złe, p o w a ł y z żerdzi. T e szopka. chlewy W p r z y c i e s i złe pogniłe, ściany s t a r e . C h l e w i k d r z w i do niego n a b i e g u n i e chlewach słomą poszyte, n a ś w i n i e 1, d r e w n i a n y m , podłoga w a ł a d o b r a . T e n c h l e w i k słomą p o s z y t y . i po­ Izdebka mała z komorą bez s i e n i i p i e c a i k o m i n a ; p o w a ł a j e s t , drzwi mały d r e w n i a n y c h . Przy* t y c h c h l e w a c h z powałą. Te które b u d y n k i w wierzchu budynki pod jednym poszyte. Stodoła o do n i e j w r o t a j e d n e na biegunach ciądzem dwiema i skoblami chlewik przykryciem, około o p a s a n e d e s z c z k a m i słomą o d dołu, o d 2 sąsiekach dobra, drewnianych z żelaznemi. 2 dwoje wrze­ Brogów 3 do­ złe. T a i z d e b k a s t a r a słomą p o s z y t a . P ł o t y w s z ę d z i e s t a r e . b r y c h . Szopa n a w o z y ; Zasiewy p o s z y t a . W e d l e s z o p y c h l e w d o b r y . D r z w i do n i e g o z t a r ­ i b y d ł o j e g o własne. J a k u b Ślęzak s i e d z i n a z a g r o d z i e d w ó c h d n i o w e j . R o b i dni 2 w tydzień. W c h o d z ą c drewnianym. W wywiedziony sieni powały zły. W c h o d z ą c drewnianym z haczykiem W tej izbie do s i e n i , d r z w i n a ława n i e masz, do i z b y , k o m i n na drzwi na i skoblami dwiema pod oknem z dylika, okno 1 dobre, n i e masz. p o g n i ł e . P o s z e w k a n a t e j chałupie zła. C h l e w i k m a l e ń k i zły. B r ó g 1. S z o p k a plecione dach biegunie żelaznemi. s t o l i k m a ł y 1, p i e c [ i ] k o m i n e k d o b r y . K o m o r y Przyciesi biegunie stare, Kazimierz mała 1, zła, bez w r ó t . P ł o t y złe. Z a s i e w e k Masztalerz i bydło jego cic na zawiasach i dwiema i powała od g ó r y słomą p o s z y t y . plecione, siedzi na zagrodzie trzechdnio­ żelaznych W Górski tydzień podłoga jego pobity, żłób 1 i z akszteli własne. trzechdniowej. do s i e n i , d r z w i złe n a b i e g u n i e d r e w n i a n y m . P o d ł o g a w s i e n i zła. P r z e d nowe, d r z w i na biegunie. Powała dobra. Z sieni wchodząc do i z b y , drabi­ d a r t y c h , częścią n a zagrodzie d n i 3. W c h o d z ą c wrzeciądzem deszczkami t y m chlewie i bydło siedzi z t y m chlewie o d dołu n a około częścią stare. Z a s i e w y Andrzej zapierzenie własne. czopach żelaznemi. W dobra. Ten chlew n a 1. P ł o t y Robi w i skoblami do n i e j w r o t a z deszczek, słomą piecem n a d sienią d r z w i z tarcic n a za­ w e j . R o b i w tydzień d n i 3. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z W i n a w i a s a c h , c z o p a c h żelaznych z s k o b l a m i żelaznemi. W i z b i e biegunie szafa p r o s t a o 3 półkach, ł a w a p o d o k n e m drewnianym. W sieni powały s i e n i c h l e w i k mały. K o m i n w y w i e d z i o n y Z i n i e masz. n a dach, s i e n i do i z b y w c h o d z ą c , d r z w i z t a r c i c n a czopach żelaznych z d w i e m a s k o b l a m i , z klamką. Szafka wrzeciądzami W tej dobry. zawiasach i czterema o 2 półkach, ł a w a p o d o k n e m n a południe 1 złe, stół p r o s t y dobry, k o m i n dobry, powała 1, ł a w y dobra. Z wchodząc, d r z w i z t a r c i c n a z a w i a s a c h nych z wrzeciądzem i dwiema z dyla, około p i e c a , izby do W piec komory i czopach skoblami. okno żelaz­ komorze 111 �powała z i podłoga tarcic dobra. Z na zawiasach i komory czopach na podwórze żelaznych. c h l e w i k ó w 2, j e d e n z powałą, d r u g i bez p o w a ł y . w jednym niezła. D r z w i nach. T e n budynek góry słomą poszyty, żelaznych. chlew od dołu poszyty. z lecz słoma Drzwi Powała na chlewa. deszczek. U Podłoga na biegu­ pobity, od ny podłogi opasany, świnie n i e masz. od góry mały, przystawiony o 2 sąsiekach; wrzeciądz Ten snopkami z wrót dwiema skoblami dołą z podłogą drzwi dobrą; dobre na zaporami. Ten sołek sto­ słomą dwie­ łem i z a s i e w a m i j e g o własne. zły. Z Drozd siedzi stołu, p i e c obłęku Z trzechdniowej. d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a b i e ­ Robi gunach d r e w n i a n y c h z wrzeciądzem żelaznemi. W s i e n i podłogi i skoblami i powały n i e masz. wchodząc do izby, d r z w i n a zawiasach nych z haczykiem okno 1 dobre, na trzech z wrzeciądzem Płoty [i] k o m i n dobry. Z izby obłęku. W k o m o r z e do k o m o r y z dylów, złe. Zaprząż rze d r z w i n a obłęku. B r o g ó w Do tego c h l e w i k a drzwi piec 3, c z w a r t y na podwó­ z chlewikiem. n a obłęku. P o d ł o g a z dylików i p o w a ł a . P ł o t y n a około z chrustów. Z a p i e r z e n i e n a górę d o b r e i d r z w i n a obłęku z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a lami. Zasiewy Wojciech skob­ i zaprzęże i bydło j e g o własne. Ciura siedzi na zagrodzie drzwi trzechdniowej. zamiast drzwi na komorze n a obłęku; powała. okno i bydło z z a s i [ e ] w e m na dwiema 1 złe. własne jego. Biróg 1. M i k o ł a j W o ź n i a k chałupy n i e m a , t y l k o c h l e w i k p o d brogiem. Antoniowa Cacanina trzechdniowej. Robi na na wdowa, siedzi na Powały w sieni nie masz; n a dach, d o b r y . Wchodząc z zagrodzie d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c do s i e n i , obłękach. zawiasach czopami żelaznemi, komin do i z b y , klamką drzwi i ryglem. W i z b i e szafa o t r z e c h półkach, ława p o d o k n e m z d y l a , złe, ł a w k a do k o m o r y wała zamiast stołu, ł a w k i około d r z w i na biegunach. Chlew z żerdzi, drzwi na biegunie. pieca, piec belce. Z izby 1; podłoga i p o ­ Brogów 3. P ł o t y na o k o ł o złe. Z a p r z ą ż z b y d ł e m i z a s i e w y j e g o . wchodząc, d r z w i n a powała dobra. Z k o m o r y i skoblami. W na podwórze [i] k o m i n dobry, powała z d y l i n a j e d n e j żelaz­ drzwi i do k o m o r y okno i czopach belkach powała do i z b y , Z i s k o b l a m i . W i z b i e ława p o d o k n e m , drzwi wywiedzio­ żelaznych z w r z e c i ą d z e m dwiema sieni trzechdnio­ do s i e n i , komin wchodząc na własne. n a zagrodzie Wchodząc [i] k o m i n dobry. Z izby komory drzwi n a zagrodzie sieni i czopach wywiedziony Walenty tydzień. plecione jego s k o b l a m i . W i z b i e ł a w a p o d o k n e m , ł a w k a mała poszyty. B r ó g 1. P ł o t y n a około p l e c i o n e s t a r e , złe. Z a p r z ą ż z b y d ­ Wiewiórczyk siedzi dni 3 w na dach, zawia­ s a c h i c z o p a c h żelaznych z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i i do dwoje i k r o k i e w . Płoty n a obłęku. W s i e n i p o w a ł y n i e masz, zawiasach d o b r a . Sołek p r z e d żelaznemi Robi Chlew żelaznemi. P o s z e w k a n a s t o d o l e ma Mikołaj wej. i czo­ Stodoła i powałą n i e p r z y k r y t y bez p o w a ł y około złe. Z a p r z ą ż z b y d ł e m i z a s i e w y s t a r a , przegniła. dobra, jednych sieni do n i e g o n a z a w i a s a c h deszozkami Chlewik wielkiego chlewików cały o d dołu deszczikami stary naprzeciwko. pach do t y c h drzwi Przy Walenty wej. Robi Kubaczka siedzi na zagrodzie dwóchdnio- w tydzień d n i 2. W c h o d z ą c d o s i e n i d r z w i n a biegunie. W sieni powały n i e masz, n a d a c h , d o b r y . Z s i e n i wchodząc komin wywiedziony do i z b y d r z w i na za­ w i a s a c h i c z o p a c h żelaznych z h a c z y k i e m i d w i e m a s k u b l a m i . W t e j izbie ława p o d o k n e m , o k n o 1 dobre, okienko małe jedno, piec komory d r z w i na zawiasach dobry. Z z wrzeciądzem do i skoblami. W komorze k u z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i d w i e m a żelaznemi. W s i e n i D r z w i d o t e g o c h l e w i k a n a obłęku, p o s z e w k a zła n a c h a ­ łupie i i i podłoga. N a d sienią p o w a ł a , k o m i n wywie­ d z i o n y n a d a c h , d o b r y . Z s i e n i w c h o d z ą c do i z b y , na zawiasach i czopach żelaznych z h a c z y k i e m drzwi i skobla­ m i żelaznemi. W i z b i e szafa o 3 półkach, ł a w a p o d o k n e m z dyla, około 1 bez okno pieca, piec, sześci komin szyb, stolik niezły, prosty powała z 1, ciądzem i dwiema skoblami. W komorze na Stajenka i zaprząż Grzegorz Woźniak siedzi n a zagrodzie przykryta, masz. Z t e j s i e n i w c h o d z ą c d o i z b y , d r z w i n a zła, z d e z e l o w a n a . K o m i n a zamiast stołu, p o w a ł a dobra i czopach i ale p o g n i ł e . Z n i e masz. 1. Stodoła o j e d ­ n y m sąsieku; w r o t a z deszczek złe, p r z y c i e s i zła. P r z y komorze w skobli 2 i zgniłe, po­ wrzeciądz. Przy srąbek n i e n a k r y t y , bez d r z w i i p o w a ł y . Płoty około p l e c i o n e wrotach Po­ s t a r e , złe. O b s i e w y z zaprzężą i byd­ ł e m j e g o własne. Mikołaj powała, siedzi na zagrodzie trzechdniowej. s t a r a , zła. Z obłęku. P r z y c i e s i , zawiasach na trzech tej izby belkach, do k o m o r y żelaznych. W komory tej komorze drzwi z komin, drzwi deszczek n a 2. Chlewów 2, w jednym i powała, w d r u g i m n i c nie masz. T e c h l e w y podłoga słomą p o ­ k r y t e . Stodoła o 2 sąsiekach. D o t e j stodoły w r o t a wrzeciądzami i skoblami. i bydło z z a s i e w a m i R o b i w tydzień 3 d n i . W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a o b ł ę ­ Marcin Woźniak Płoty stare, złe. dobre Zaprząż jego własne. siedzi na zagrodzie trzechdniowej. k u . W s i e n i p o d ł o g a zła, p o w a ł y n i e m a s z , k o m i n n a d a c h Robi wywiedziony, obłęku złe. W s i e n i p o w a ł y p o ł o w a , k o m i n n a d a c h dobry; zapierzenie n a górę z drzwiczkami n a obłęku. W c h o d z ą c do i z b y , d r z w i n a z a w i a s a c h p a c h żelaznych lami dwiema z klamką, r y g l e m , w r z e c i ą d z e m żelaznemi, z h a c z y k i e m i z b i e szafa o t r z e c h p r z e g r o d a c h , okna 2 dobre, komin stół p r o s t y d o b r y , powała z skoblami. W około na jednej d o k o m o r y wchodząc, d r z w i n a z a w i a s a c h laznemi, z wrzeciądzem i d w i e m a powała dobra. D r z w i z podłogą i powałą, bez wrót. Strzechy, 112 na podwórze stajenka skob­ tej ława p o d o k n e m z d y l a , 1, ł a w y z dylów i czo­ i przy pieca, piec [i] belce. Z izby z czopami że­ skoblami. W komorze n a obłęku. C h l e w chlewie. k r o k w i e złe. B r o g ó w Szopka 2. Srąb 1 zła nowy w tydzień wiedziony do i z b y Ława zły. drzwi d n i 3. W c h o d z ą c Ściany d r z w i dobre pod oknem d o b r a , ściany w w do sieni, i czopach z d y l a , stół, k o m i n , p i e c izbie na zawiasach komory pogniły. i czopach na podwórze Z tej izby żelaznych d r z w i złe. Srąb o 2 sąsiekach, 1 p r z y k r y t y , d r u g i raźniejszej p o s e s j i p o s t a w i o n y , na który tej na wy­ sieni żelaznych. zły, powała do komory z wrzeciądzem bez p r z y k r y c i a , c h l e w ó w 3 złych, p o s z e w k i Stodoła drzwi s i e n i z g n i ł e , złe. Z n a zawiasach i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. W k a m o r z e Z na podłoga płatwy zgniłe, k r o k w i e złe, p r z y k r y c i e zgniłe, o k i e n złych z Drozd wywiedzionego nie i c z o p a c h żelaznych. W t e j i z b i e ł a w a p o d o k n e m , ł a w k a zawiasach szewka trzechdniowej. przez mały; n a c h l e w a c h zła, pogniła. B r ó g własne. wrze­ n a g ó r ę z d y l i k ó w , d r z w i c z k i z desz­ boisko 2. P ł o t y R o b i 3 d n i w tydzień. W c h o d z ą c d o s i e n i , sień p u s t a , n i e piec, szafa szewka jego z na drzwiami chrustu, z deszczułek. B r o g ó w czek. T e n b u d y n e k s n o p k a m i p o k r y t y . C h l e w ó w 2, t r z e c i d r z w i troje na biegunach, powały i podłogą. z pokładem o 1 sąsieku z [ s ] . Stodółka s t a r e złe. Z a s i e w y mała z powałą podłoga połowę, powała dobra. D r z w i n a podwórze z k o m o r y obłęku. Z a p i e r z e n i e chlewie. obłogu p r z y t y m sąsieku. W r o t a ławy dylów 3 b e l k a c h . Z i z b y do k o m o r y d r z w i n a z a w i a s a c h na dobra. C h l e w i k drugie izby R o b i d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a o b ł ę ­ chlewiczek powała [i] k o m i n powała dobra. stary zgniły, na nich nowy dwór dał złe. za t e ­ drze­ w a , k r o k i e w i łat. W r ó t d o t e j stodoły d w ó j e s t a r y c h n a �obłękach. Płoty z bydłem jego w około p l e c i o n e stare, złe. Zaprząż d r z w i n a obłęku. P o w a ł a w s i e n i zła, k o m i n ny własne. J a n B a n a s i k siedzi n a zagrodzie trzechdniowej. R o b i n a d a c h , zły. W kiem i skoblami. N a d sienią p o w a ł a z d y l ó w , k o m i n w y w i e d z i o n y 1 dobry. W t e j s i e n i s t a j e n k a z podłogą i powałą. Drzwi żłób i d r a b i n a . Z s i e n i d r z w i d o i z b y z pogniłe. W tej izbie ława d o b r e , ł a w k i koło p i e c a , p i e c s t a r a zła z d y l ó w n a j e d n e j haczy­ pod oknem, zły, k o m i n belce. z zły, Z tej izby okno powała d r z w i do tej k o m o r y n a zawiasach i czopach z wrzeciądzem i s k o b l a ­ tarcic m i . W k o m o r z e p o w a ł y m a ł o co, a l e zgniła. Z t e j k o m o r y do s t a j e n k i n a obłęku z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i . W stajence wywiedzio­ złe, p r z y c i e s i Z s i e n i d r z w i do i z b y n a z a w i a s a c h i c z o p a c h w t y d z i e ń d n i 3. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a obłękach. na dach, s i e n i ściany na zawiasach i czopach żelaznych. W izbie szafa o 3 pół­ n a p o d w ó r z e d r z w i ma obłęku. P r z y c i e s i k a c h , ława p o d o k n e m z d y l a , o k n o 1 dobre, d r u g i e małe m o r ą [ i ] sienią ze w s z y s t k i m zgniłe. W ścianach drzewo złe, stół m a ł y z t a r c i c , ł a w y około p i e c a , p i e c poprócbniałe. powały [i] k o m i n d o b r y , powała n a 3 b e l k a c h , z t a r c i c , dobra. Z t e j do k o m o r y d r z w i z t a r c i c n a z a w i a s a c h i czopach izby żelaz­ Chlewów 2 z p o d izbą i k o ­ podłogami złemi, z żerdek. T e c h l e w y słomą p o s z y t e , l e c z p o s z e w k a zła. Stodoła o 1 sąsieku s t a r a , zła; wrota z stara, deszczek n y c h z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. W k o ­ n a obłękach. B r o g ó w 2. P ł o t y n a o k o ł o z ł e . S o l e k m o r z e p o w a ł a i podłoga d o b r a . Z k o m o r y z powałą, d r z w i a m i n a zawiasach dwórze z tarcic n a zawiasach i czapach drzwi na po­ żelaznych. T e n b u d y n e k przez połowę poszyty, przez połowę deszczkami p o b i t y . C h l e w ó w 3 d o b r y c h z p o w a ł a m i , żłobami, nami. W d w u c h l e w a c h podłogi, w masz. P r z y t y c h c h l e w a c h c h l e w i k mały n a świnie. S t o ­ doła o 2 sąsiekach; w r o t a z t a r c i c n a b i e g u n a c h drew­ n i a n y c h z wrzeciądzem i d w i e m a s k o b l a m i . Solek z p o d ­ łogą i p o w a ł ą ; d r z w i n a zawiasach i czopach żelaznych z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i d w i e m a . P ł o t y w około Stawiączki koło o b o r y d o b r e . P s z c z e l n i k dobre. tyczkami opar- c h a n i o n y >[s] w około d a b r z e . Z a s i e w y i o b s i e w y i zaprząż j e g o własne. B r o g ó w 2 za stodołą. z mały wrzecią­ d z e m i s k o b l a m i d w i e m a . T e n s o l e k słomą p o s z y t y . Z a ­ siewy drabi­ t r z e c i m podłogi n i e i czapach i zaprząż z b y d ł e m Bartłomiej Ochocki jej własne. siedzi n a zagrodzie trzechdnio­ w e j . R o b i w tydzień d n i 3. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a obłęku. W s i e n i podłoga, p o w a ł a n a d sienią, k o m i n wiedziony ma d a c h d r z w i n a zawiasach i dobry. Z sieni i czopach s k o b l a m i żelaznemi. W do izby żelaznych z tej izbie ława p o d o k n e m z d y l a , o k n o wy­ wchodząc, wrzeciądzem szafa o 3 półkach, 1 d o b r e , stół m a ł y pro­ s t y 1, p i e c [ i ] k o m i n d o b r y , ł a w y o k o ł o p i e c a , p o w a ł a d o ­ b r a n a 1 belce, z a p i e r z e n i e n a górę. W t y m zapierzeniu d r z w i n a obłęjku. Z t e j i z b y d r z w i d o k o m o r y n a z a w i a ­ A n t o n i Woźniak n a zagrodzie siedzi d w u d n i o w e j . R o ­ s a c h i c z o p a c h żelaznych. W t e j k o m o r z e powała dobra. b i w t y d z i e ń d n i 2. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a obłęku. Z t e j k o m o r y d r z w i n a p o d w ó r z e n a obłęku, z deszczek. W sieni komin wywiedziony Pakrycie n a d a c h , zły. P o w a ł y i p o d ­ łogi w s i e n i n i e m a s z . Z t e j s i e n i d o i z b y w c h o d z ą c , d r z w i stare n a zawiasach i skoblami mały a czapach dwiema. 1, p i e c Ławka [i] k o m i n żelaznych z pod oknem wrzeciądzem z dyla, stolik l i c h y , powała d o b r a . D r z w i do na t y m budynku słomą poszyte. Chlewów 2 bez p o d ł ó g ; p o w a ł y z żerdek, d r z w i n a obłękach, ż ł o b y 2, d r a b i n 2. T e c h l e w y słomą p o k r y t e . S z o p a n a w ó z komorze. Stodoła o 2 sąsiekach. D o t e j stodoły n a obłękach z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i . S o l e k z przy wrota podłogą k o m o r y n a z a w i a s a c h i c z o p a c h żelaznych z w r z e c i ą d z e m i p o w a ł ą dobrą. D r z w i do t e g o sołku n a obłęku z i s k o b l a m i d w i e m a . W k o m o r z e podłoga i połówką stara, ciądzem i s k o b l a m i d w i e m a żelaznemi. B r o g ó w 2; p l e w - powała dobra. Z k o m o r y d r z w i n a oborę n a obłękach. N a t y m b u d y n k u p r z y k r y c i e s n o p k a m i i deszczkami, lecz n i a k p o d j e d n y m b r o g i e m . Płoty w około stare. złe. Z a s i e w y i zaprząż z b y d ł e m w ł a s n e jego. Zasiewy i zaprząż z b y d ł e m własne j e g o . t o p r z y k r y c i e złe, s t a r e . C h l e w 1 z p o w a ł ą z żerdzi. P r z y c h l e w i e b o i s k o m a ł e , słomą o b o j e p o s z y t e . P ł o t y n a o k o ł o wrze­ Józef O c i e p i a k s i e d z i n a z a g r o d z i e d w u d n i o w e j . R o b i w tydzień d n i 2. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a obłęku. W s i e n i p o w a ł y n i e m a s z , a n i podłogi. T a sień n i e p r z y ­ Kasper Masztalerz siedzi n a zagrodzie t r z e c h d n i o w e j . kryta. Z [tej s i e n i w c h o d z ą c do i z b y , drzwi na obłęku R o b i w tydzień d n i 3. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a o b ł ę ­ z wrzeciądzem i s k o b l a m i d w i e m a żelaznemi. W t e j izbie k u z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i żelaznemi. W s i e n i p o d ł o g a ława p o d o k n e m , o k n o i powała p i e c , k o m i n , p o w a ł a d o b r a . Z t e j i z b y do k o m o r y W t e j s i e n i s t a j e n k a , w której podłoga i powała dobra. n a obłęku. W do na zamiast stolika, dobry. izby wywiedziony 1 dobre, ławka dach, Drzwi (dobra, k o m i n t e j s t a j e n k i ma b i e g u n a c h . Z n a zawiasach i czopach żelaznych i s k o b l a m i d w i e m a . W t e j izbie szafa sieni z drzwi do wrzeciądzem o 3 półkach, ł a w a pod o k n e m z dyla, okno 1 dobre, drugie maleńkie o czte­ rech szybach, piec [1] k o m i n dobry, ławy koło Z i z b y do k o m o r y d r z w i n a obłęku. N a g ó r ę W i t y m zapierzeniu drzwi skoblami dwiema. Ten Chlewów ma obłęku b u d y n e k cały z chlewy pogoirzałych z b u d o w a n y . P o s z e w k a n a t y m b u d y n k u n o ­ wa. szej kach z wrzeciądzem słomą z szopą Wizja słomą na tych l . n po­ 1, d r u g i n a chałupę, t o j e s t sień, i p o b i c i a ; d r z w i żadnych n i e m a s z , k t ó r y srąb z a t e r a ź ­ posesji postawiony po kondescensyi. Płoty o k o ł o s t a r e , s t a w i ą c z k i d o b r e . Słupina s t a w i a n a łupana, d o b r a . W r ó t n a p o d w ó r z e tych n a obłękach. Z a s i e w y dwoje i zaprząż z dębowa, z aksztełi bydłem na własne U z n a l i niżej rocznich bydło lasu M u r o w a n a podpisami nazwanego IchM przy Woźnym auten­ pniaków w t y m lesie wyciętych, drzewka m i e r n e g o , s z t u k 23. 2°. Tegorocznich p n i a k ó w n a różną p o t r z e b ę d l a p o d d a ­ n y c h brzezińskich n a k r o k w i e , b r o g i , płatwy, mier­ n e g o d r z e w k a , s z t u k 28. 3°. D l a t y c h ż e p o d d a n y c h n a ł a t y i ż e r d z i e 4°. Za asygnacją Imci pana Aleksandra kop 3. Otfinowskiego w y w i ó z ł z t e g o l a s u p o d d a n y j e g o n a Suboczynę dar­ jego. Józefowa i t y c z n y m J a n i e T w a r d y m , j a k o z n a j d u j e się p r z e s z ł o - i z b a , k o m o r a z p ł a t w a m i , b e l k a m i bez p o w a ł y , k r o k i e w niejszej i brogu nie ma. Zasiewy p o s e s j i p ł o t ó w , p r z y c i e s i , k r o k w i e , łat. poszyty. i s k o b l a m i dwiema. Bróg Srąb n o w y stodoły zapierzenie. s z y t e . Stodoła o 2 sąsiekach s t a r a ; w r o t a s t a r e n a obłę­ n o w y bez p o s z y c i a . Chlewy, jego własne. D o tego b u d y n k u dodał dwór za teraźniej­ wrzeciądzem 2 z podłogami złemi, t r z e c i mały, c z w a r t y n a wóz. Te drzwi drzewek pieca. d r o b i a z g , z p o w a ł a m i , d r z w i a m i n a obłękach. P r z y c h l e w a c h szopa k o m o r z e powała. T e n b u d y n e k z na ł a t y s z t u k 30. 5°. Na potrzebę Imci pana Aleksandra Otfinowskiego w y w i e z i o n o z t e g o l a s u n a łaty s z t u k 24. Wiewiórowa wdowa, siedzi na zagrodzie t r z e c h d n i o w e j . R o b i w t y d z i e ń d n i 3. W c h o d z ą c d o s i e n i , 6°. N a potrzebę Imci pana Pawła wieziono z tego lasu, miernego Otfinowskiego wy­ d r z e w a , s z t u k 16. 113 �Leśnego Wchodząc W do sieni powały wywiedziony sieni drzwi a n i podłogi dobry. Z drewnianym pomieszkanie na ulepione. Do obłęku n i e masz. sieni drzwi z Komin na do i z b y z wrzeciądzem i d w i e m a deszczek. na dach biegunie s k o b l a m i żelazne­ m i . W t e j izbie ławka p r z y o k n i e , o k n o 1 dobre, powała z 'dylików ' d o b r a , b e l e k n a k r z y ż d w i e . Z i z b y do k o m o r y d r z w i n a obłęku z w r z e c i ą d z e m i dwiema l a z n e m i . W komorze powała na jednej nek częścią poszyty słomą, częścią częścią m a k o w i n a m i p o s z y t y . s k o b l a m i że­ belce. T e n b u d y ­ deszczkami Bróg pobity, 1. P o d t y m b r o g i e m chlewik. t e j chałupy 111. J a k u b C y g a n m a żonę, s n o p k a m i poszytą, w k t ó r e j A P K r . , Castr. Crac. t. 208, 1778 r . bardzo zem z ojcem chałupę i Proban m a żonę jednej chałupie w starą, złą, słomą wójtostwa Poddani 1. W o j c i e c h mora. To wszystko t e j jest we wsi do w ó j t o s t w a Walkowicz z okno Siedlec komora. W izbie 2. M a c i e j której tartego, 1 dobre. Włodarz okno koło karczmy dwoje, swoich za dzień tylko za n i e m a . Chałupę izbie o k i e n złą, w 2, p i e c i ma żonę, s n o p k a m i poszytą, złą. W n i e j dzieci czworo, chałupę j e s t sień i i z b a , o k n o 1. poszytą, starą. D o miej i z b a i sień. W izbie okno o drzwi 1, p i e c 1 sąsieku M a wołów parę d w o r s k i c h • 6. A u g u s t y n S i e r a d z k i złe, 1, chałupę dwoje. i kumin starą, złą W tej jest z gliny ule­ i chlew zły. żonę m a , d z i e c i c z w o r o , piec Sieradzki ma żonę, cha­ n i e j j e s t sień, i z b a i kumin gliniane. dzieci łupę s n o p k a m i poszytą n o w ą z d r z e w a •. s i e n i , dwóch m a dzieci czworo, izbach i dwóch komorach n o w o postawioną, s n o p k a m i poszyta. ona mieszka, jednej połowie a w drugiej Józef k o w a l . W t y c h i z b a c h j e s t p o j e d n y m o k n i e . W k a ż ­ dej piec i k u m i n dobre. T a K a l a c i n a m a k o n i parę swo­ . 9. Józef k o w a l m a żonę, d z i e c i dwoje, siedzi w łupie w y ż e j o p i s a n e j . M a stodołę o 1 sąsieku wójt m a żonę, d z i e c i ę p r z e s z ł y m r o k u ożenionego, w kającego. Ma chałupę 1 i syna cha­ •. starszego jednej chałupie miesz­ i komorze, starą, o sieni, izbie s n o p k a m i poszytą. W i z b i e o k n o 1, p i e c 114 wchodząc do tradowanej izdebki wyrażonej jest sień z zaporami drewnianemi; wrzeciądz i s k o b e l wywiedziony dachem przy żelazne. W deszczkami deszczki jednych wewnątrz poodpadały. i skoblem a 4 szyby obity, Z masz. Te szyby gach, piec ławka. P o w a ł a do 1 w drzewo komory i podłoga na wrzeciądzem górę którego t e j s i e n i są drzwi drewnianych, żelaznemi. W tej oprawne. nie okna dostaje, deszczkami kawałka nie Stół duży którego dobre, izdebce d r u g i m 2 szyby k a m i e n n y , około w koło od d r z w i kawałka szyby poprzetrącane, w podwórza tej sieni k u m i n i z d e b k i n a kołowrotach są 2; w p i e r w s z y m n a strą­ ławki, p o d o k n a m i d o b r a . Z t e j i z d e b k i są ' d r z w i kołowrotach żelaznemi, drewnianych n a d którą i sienią d a c h d o b r y , m i e j s c a m i z skoblem izdebką, komorą t y l k o gonty powybijane, a o s o b l i w i e n a d o k n a m i . S t a j n i a , obora, p i w n i c a wspólna, dlatego się. i nawozu Stodoła na g r u n t trądowy p o m i e r n i e d l a złożenia zboża z naznacza zapolnicami i boiskiem mniejsza i o d d w o r u idąc p i e r w s z a wej drzwi dwoje ręce, d o k t ó r e j nych, poszewka n a obłąkach dwiema po pra­ drewnia­ s t a r a , zła. 4 A P K r . , Castr. C r a c , t . 189, 1756 r . rei., Błeszno p o w . Częstochowa i kumin z gliny villa Błeszno ss. 573—575: Chałupa p u s t a n a w s i Błesznie w Szymona Chrościńskiego między mająca p o d w ó r c e , d o k t ó r e j chałupa 10. Józef Bystrzanowice p o w . Częstochowa chałupę p r z e z teraźniejszego p o s e s o r a W rei., O b i . actus t r a d i t i o n i s sortis m e d i e t e t t b o n o r u m Kalacina wdowa dobrą o j e d n e j Crac. cha­ [przez] teraźniej­ m o r a . O k n o 1. M a stodołę o 1 sąsieku, c h l e w y t r z y , w o ­ 8. Z o f i a poszyta, . czworo, szego p o s e s o r a p o s t a w i o n a , w której j e s t sień, i z b a i k u ­ łów parę swoich M a r c a k u przez Stodołę o 2 sąsiekach i c h l e w . M a k o n i parę s w o i c h 7. I g n a c y snop­ . łupę s n o p k a m i poszytą starą, złą. W 1 kumora. Okno sto­ . S a t a n m a żonę, dziecię M a stodołę ule­ p o k r o k w i o n a , połaoona i małemi zabite, t r z y przetrącone, w c z w a r t e j . Piec i k u m i n z g l i n y ulepione. Do t e j chałupy jest doła o 1 sąsieku, zła gliny 2, j e d e n . n i e z do t e j ż e chałupą Satan z Ma sień drewnianych z haczykiem jest k u c h n i a d e s k a m i p o b i t a 5. M i c h a ł Najprzód nad m e j chałupie, co i W ł o d a r z m i e s z k a — — . Z a tą w i kumin —. izba, 0 d w o j g u d r z w i a c h d o b r y c h na kołowrotach której t e j sa­ 4. M a r c i n Castr. kumin komornica w ich której ss. 1685-41686: chałupy wołów pobitą, starą, 3. F r a n c i s z k a J a n k o w a w d o w a pione. 1, p i e c w O p i s a n i e i z d e b k i , k o m o r y i stodoły niej z g l i n y ulepione —. kami mieszkającego 13 cha­ na do t e j ma nic nie robi, gontami m a p a r ę •—. I n w e n t a r z części dóbr w s i B y s t r z a n o w i c poszycie Stodoła Walkowicz j e s t i z b a , sień i k o m o r a . W tej skończony — . j e s t sień, i z b a i k o ­ zapłatą posługę c z y n i . M a żonę, d z i e c i tyle Ciołków t . 195, 1762 r . parę —. w i komora. W p i o n e . M a stodołę o 2 sąsiekach, c h l e w ó w należący m a żonę, d z i e c i drzewa 1 sąsieku, s t a r a . T e n . starą i syna Franciszka r a ­ poszytą, Siedlec p o w . Częstochowa łupę n a p a s t e r n i k u starą, w ma 1, chałupę sień, i z b a złą, z c h r u s t u postawioną. 12. T o m a s z APKr., ss. 349—352: stara, do której stodoła o 2 sąsiekach p o s t a w i o n a n a l e ż y ; p u s t a . rei., Inwentarz w dziecię [ 1 3 ] . J e s t t a k ż e chałupa p o G r z e g o r z u 2 0 o 2 sąsiekach, o k n o 1, p i e c i I k u m i n z g l i n y u l e p i o n e , d a l e j m a stodołę teraźniejszego posesora złe; stodoła c h l e w ó w 2 i szopa n a w o z y . M a w o ł ó w p a r ę s w o i c h - : ma wywiedziony kumin ściankę części i m c i drugiemi w c h o d z ą c są d r z w i złe. T a z przyjścia. W tej dobry. D o izby wchodząc kapiasty z pana chałupami ogniskiem, piec ścianie kumin drzwi nie prosty, pół masz, większe k a m i e n n y , a mniejsza połowa k a c h l o w y ; stare, złe k a c h le, a 1 w y b i t y , Z tej izby a n i podłogi, a n i o k n a szewka słomiana [.] dobra, do k o m o r y I powały ale bez drzwi nie i ściany kalenice. masz dobre, po­ Przy tej zaś �chałupie jest chliwik. Na tymże póirolku jest druga gim zapolem złe. W tych zapolach są podłogi. Ściany chałupa s t a r a , d o k t ó r e j w c h o d z ą c są d r z w i n a b i e g u n a c h s t a r e . O g r o d z e n i e t e j chałupy częścią tyniną, częścią z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i żelaznemi, z k l a m k ą drewnia­ d z i a m i , częścią n i e dostaje. ną. W t e j s i e n i j e s t k u m i n wylepio- win ny, powała stara dobrze wywiedziony, przegniła gliną i sztuki powały nie śliwowych drzewkach d o s t a j e . D o i z d e b k i w c h o d z ą c są d r z w i p r o s t e n a z a w i a ­ jeszcze s a c h , h a k a c h żelaznych. P r z y nym tych drzwiach k a p i a s t y z o g n i s k i e m prostą robotą, p i e c ny, w stara Z pół k a c h l o w y jeszcze tej izby stary, dobra, okna podłogi jest kumin w pół k a m i e n ­ n i e masz, bez s z y b , tylko powała ramy w c h o d z ą c są d r z w i p r o s t e n a z a ­ hakaCh wrzeciądzem i Podłogi n i e masz. z Ściany i jednym t e j chałupy stare, ław w tej izbie dwie. Poszycie n a d sienią i k o m o r ą p o części p o w y d z i e r a n e , szycia nowego trzeba. zła. O b o k t e j chałupy ze drzwiami U dwóch i powały na trzy szego k o n t r a k t u poszewka chlewach na tych t. 1 7 5 , 1 7 4 6 r. dobre. W ciwko od izby t y c h chlewów gunach n a d tymże strzechą, dobra chlewie podłogi p o zła. Naprze­ n a bydło, d r z w i na bie­ d r e w n i a n y c h z s k o b l a m i i wrzeciądzem żelazne­ m i . Ten chlew stajenka chlewem stara skoblami. jednym j e s t żłób z drabiną, w e d w ó c h zaś c h l e w a c h gniłe. R y n n a chałupie chlewach z g r u n t u zły, s t a r y , oprócz j e d n e g o żłobu, który jest d o b r y . P r z y t y m c h l e w i e jest stajenka, w któ­ rym ściany, p o s z y w k a chałupy ogrodzenia i wszystko żadnego s t a r e , z l e . Około n i e masz. Do tej Na l e w e j s t r o n i e t e j stodółki j e s t przykrycie s z a r iguntów b a r d z o z ł y i w y d a r t y . P r z y k r y c i e tej chałupy j e s t stodółka o 1 b o i s k u . W r o t a s t a r e , złe, d w o j e z łąkami t r z e m a oddaje się, p r z y trojgu stara, ale z posieczo- którym pół- 5 Oblata 193—194: w którym zapola. dobre, ale Naprzód piec oddaje się — n i e mieszka budynek nikt, i k u m i n e k biały prostą budynek na Żuraw p o w . Częstochowa actus t r a d i t i o n s sortis b o n o r ss. jednak po­ i po . A P K r . , Castr. Crac. r e i . , p o d jedną drewnianych bróg poszywka t a m jejmość p a n i B o r z ę c k a bez n a j m n i e j ­ skoblem. bez nóg, stępa chlewy biegunach chlewów na tych Stół p r o s t y d o b r a . T ę chałupę reperacji na tej stodółką ogrodzony, sianem, pastwiskami r o l k u mieszka będą p o t r z e b o w a ć . Szafa p r o s t a w i z b i e o pięciu półkach dobra, Przed spodu żer­ drze­ gołe. do k o m o r y wiasach kilka. od O k o ł o t e j chałupy j e s t imię dobry Stacha to pusty jest przy pod drodze, deszczkami, robotą, o k n a 2 d o b r e . T e n ze w s z y s t k i m , Jakubczaka, Ż u r a w —• — także który chłopa półrolnika m a wołów pańskich młodych p a r ę jedną i i n n e r e k w i z y t a należące do g o s p o ­ darstwa . Chałupa j e g o już s t a r a o jednej izbie i k o m o r z e ; p i e c i k u m i n e k d o b r y biały, o k i e n k o 1 , d r z w i dwoje na biegunach drewnianych. Chlewik t e j chałupie, stodółka o 2 s o m s i e c z k a c h w poszyciu nowej potrzebuje mornicę n a imię M a g d a na p a s t e r n i k u pańskim izbie z sionką małą, okienko małe dobre nad dru­ reperacji oddaje się mały — — . Także k o ­ . Chałupkę m a p o d deszczkami z piecem i przy mała. T a chałupa kuminkiem o jednej białym; . Jerzy Czajkowski PRZYPISY J . C z a j k o w s k i , Budownictwo Włocławek) w 1787 roku, „Pol. 1 1 9 7 0 , n r 2 , s. wsi Kolomia S z t . L u d . " , R. (pow. XXIV, 109—119. P o r . i b i d e m o r a z J . B u r s z t a , Budownictwo wiejskie w kluczu runowskim w I połowie XVII wieku, „Kwar­ t a l n i k H . К . M . " , R. I I , 1 9 5 4 , n r 1 — 2 ; B . B a r a n o w s k i , J . Bartyś, Źródła do historii budownictwa wiejskiego z początku XIX w., „Łódzkie studia etnograficzne", R. V I I I , 1 9 6 0 , t . 2 ; B . B a r a n o w s k i , J . Bartyś, Inwentarz dóbr heźnica Mała w Łączyckiem z 1811 roku, „Kwar­ t a l n i k H . К . M . " , R. V I I I , 1 9 6 0 , n r 4 ; T . L a l i k , Zagroda na Mazowszu w XV wieku, „ K w a r t a l n i k H . К. M . " , R. V , 1957, n r 3 — 4 . ' A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , t . 1 9 9 , ss. 2 1 3 7 — 2 1 5 7 . 2 Ibidem, 4 ss. 2137—2144. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i in­ nych krajów słowiańskich, W a r s z a w a 1 8 8 0 , t . I , s. 4 1 6 . A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , t . 2 1 1 , s. 3 0 7 4 : O p i s a n i e b u d y n k ó w d w o r s k i c h w K i e d r z y n i e ; i b i d . , t . 1 8 8 , s. 1 6 8 6 : I n w e n t a r z dóbr w s i L i b i d z a ; i b i d . , t . 1 8 5 , ss. 1 5 8 4 — 1 5 8 9 : I n w e n t a r z dóbr w s i P r z y s t a j ń oraz a n e k s . Z a k s z t e l i w y k o n y w a n e b y ł y też p o w a ł y . T e r m i n ten nie jest j e d n a k znany obecnie a n i w Brzezinach, a n i też n i e f i g u r u j e w ż a d n y m słowniku. W r o t a n a obłękach b y ł y r ó w n i e ż w s t o d o l e w B y s t r z a n o w i o a c h w 1 7 6 2 r . N i e w y k l u c z o n e , że i w i n n y c h w s i a c h obłęki s t o s o w a n o , t y l k o b r a k o t y m w i a d o m o ś c i . P o r . J . B a s a r a , Terminologia budownictwa wiej­ skiego w dialektach polskich, „Prace Językoznawcze" n r 4 3 , W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1 9 6 5 , cz. 2 , s. 2 0 oraz m a p a 7. P o r . M . T r a w i ń s k a , Z badań nad budownictwem wiejskim w rejonie częstochowskim, „Rocznik m u z e u m w C z ę s t o c h o w i e " , t . 2 , 1 9 6 6 , s. 1 0 4 i p r z y p . 2 6 . I b i d e m , s. 101. s 6 7 8 9 1 0 1 1 Z . N e y m a n o w a , Wnętrze chaty w Załęczu Wiel­ kim, „ P r a c e i m a t e r i a ł y m u z e u m a r c h e o l o g i c z n e g o i e t n o ­ graficznego w Łodzi. Seria etnograficzna", n r 5, Łódź 1 9 6 1 , s. 7 9 , r y c . 5 a, c; p o r . też p r z y p . 3 n a s. 7 8 . M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 1 0 2 . I b i d e m , s. 9 0 . W i n w e n t a r z u części w s i Błeszno z n a j d u j e m y t a k i opis z 1 7 5 7 г.: F o l w a r k p o d g o n t a m i o j e d n e j s i e n i , i z b i e i k o m o r z e , d r z w i d w o j e do i z b y i k o m o r y n a z a w i a ­ s a c h — . O k i e n w i z b i e 3 , d w a o d w s c h o d u , t r z e c i e od z a c h o d u słońca, p o d ł o g i w i z b i e a n i w k o m o r z e n i e m a s z , k o m i n i p i e c z g l i n y r o b i o n y , n a d d a c h e m tegoż f o l w a r ­ k u k o m i n n i e p o b i t y , c h l e w bez d r z w i j e d e n — . ( A P K r . C a s t r . C r a c . r e i . , t . 1 9 0 , s. 2 2 1 9 ) . A P K r . C a s t r . O r a c . r e i . , t . 2 1 1 , 1 7 8 0 г.: O p i s a n i e b u d y n k ó w d w o r s k i c h w K i e d r z y n i e , s. 3 0 7 5 . A P K r . . C a s t r . C r a c . r e i . , t . 1 8 8 , 1 7 5 6 г.: I n w e n t a r z dóbr w s i L i b i d z a , s. 1 6 8 6 . J . C z a j k o w s k i , Z badań nad budownictwem wiej­ skim w powiecie olkuskim, „Rocznik m u z e u m e t n o g r a ­ f i c z n e g o w K r a k o w i e " , t . 2 , 1 9 6 7 , s. 8 5 o r a z r y c . 2 3 / 1 0 , 1 1 . Ibidem. го M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 8 5 . I b i d e m , s. 9 4 . W Chałupie A n d r z e j a G ó r s k i e g o o k n o b y ł o n a p o ­ łudnie, zaś d r z w i z k o m o r y n a p o d w ó r z e . T e szczegóły p o z w a l a j ą dość ściśle określić, że chałupa stała b o k i e m do d r o g i . I g n a c y B o c h n i a k — •— m a chałupę n o w ą z s t a r e j stodoły zbudowaną, z n o w e g o d r z e w a dołożona, d a c h o d dołu d e s k a m i o b i t y , r e s z t a s n o p k a m i p o s z y t a , o k n a 2 w t a f e l e k 1 8 , p i e c i k o m i n prostą robotą, zaś d a c h o w y k o m i n w s t a g i u l e p i o n y . Stodołę n o w ą m a p o s t a w i o n ą z starego d r z e w a ( A P K r . , Castr. Crac. r e i . , t. 2 1 1 , 1 7 8 0 r. 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 1 2 2 2 3 s. 3 0 7 9 ) . 115 �-> A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , 188, 1756 г., s. 1686: I n ­ w e n t a r z dóbr w s i L i b i d z a : Z a temiż stodołami ( d w o r s k i ­ m i ) jest owczarnia , n a b o k u tejże — j e s t chałupa dla owczarza deszczkami pobita , Folwark Gruszown i a r z e c z o n y . N a t y m f o l w a r k u j e s t — chałupa w k t ó r e j izb d w i e i k o m o r a , deszczkami izby pobite, a k o m o r a słomą . 2 25 APKr., 2 6 M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 97. 2 7 I b i d e m , s. 98. Castr. Crac. r e i . , t. 2 1 1 , 1780 г.: s. 3074. Fot. J a c e k Kubiena. 2 9 3 0 3 1 A P K r . C a s t r . C r a c . r e i . , t . 205, 1774 г.: I n w e n t a r z s t a r o s t w a olsztyńskiego. C h o d z i t u o następujące m i e j ­ 2 8 scowości: P o c z e s n a , N i e r a d a , M ł y n e k , Własna, B o r o w y , C i e c i e r z y n , Kusięta, J a c h y m ó w , Z a r ę b i c e i P r z y r ó w . M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 95. A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , t . 2 1 1 , 1780 г.: R e g e s t r i n t r a t y dóbr w s i ó w Kuźnica, p o ł o w y K i e d r z y n a i części K a m i e n i a —. „ Z a d e s z o z k i n a p o p r a w ę chałup 9 zł., o d p o s t a w i e n i a chałupy K l u s k o w i i za t a r c i c 3 n a d r z w i 29 zł. 10 gr., o d s t a w i a n i a chałupy w K i e d r z y n i e z cegłą 30 zł. 11 g r . " (s. 1171). P o r . W . U r b a n , Poddani szlacheccy w wojewódz­ twie krakowskim w drugiej poołwie XVIII wieku i ich opór antyfeudalny, W r o c ł a w — K r a k ó w — W a r s z a w a 1953, s. 35. R y s . opr. autor, wyk. Krzysztof Kelm �