https://www.cyfrowaetnografia.pl/files/original/d7f4cdeecf9cc5120d50cb0eef699834.pdf 4cb1fb9c514673127cbbf1759221099e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4674 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Kieleckie - budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4340 Title A name given to the resource Z badań nad budownictwem ludowym w województwie kieleckim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.67-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. U l i c a . W y s o k i n , p a w . Opoczno Roman Reinfuss Z BADAŃ NAD BUDOWNICTWEM P o ł o ż o n e w e w s c h o d n i e j części w i e l k i e g o sły dzisiejsze skrawka w w o j . kieleckie, z niewielkiego a Pilicą, l e ż a ł o obrębie g r a n i c M a ł o p o l s k i *. W i ę z y kreślała d a w n a obszar zakola W i ­ wyjątkiem n a północy m i ę d z y R a d o m i e r z ą całości w organizacja województwa krakowskiej . Mimo 2 kościelna, g d y ż wchodził więzów, do łączyły z południem, w o j . k i e l e c k i e p o d w z g l ę d e m n y m jedynie w swojej części p o ł u d n i o w e j te pod­ niemal pierwotnie jakie LUDOWYM cały diecezji te tereny etnograficz­ nawiązuje M a ł o p o l s k i , p o d c z a s g d y j e g o część północna b a r d z o do wy­ W WOJEWÓDZTWIE KIELECKIM r a d o m s k i m i dalej p o Wisłę. Pozostałe t e r e n y g l e b y słabe, często p i a s z c z y s t e , siejszy ki posiadają n a k t ó r y c h p o dzień d z i ­ z a c h o w a ł y się r o z l e g ł e o b s z a r y , s t a n o w i ą c e d a w n y c h puszcz, z których największą była R a d o m s k a . Jeszcze w w i e k u X I V , j a k w y k a z a ł y 1 i km 2 miały Opatowa. W okolice Wiślicy, Książnic, c e n t r u m województwa Koprzywnicy (obszar Gór nocnym zachodzie między średnim biegiem Kamiennej północy M a z o w s z a . łe i p r a k t y c z n i e b e z l u d n e częściowo w renów, dziejach częściowo kontaktów, o s a d n i c t w a interesujących zaś w która k o n f i g u r a c j i sieci inaczej a inaczej po południowej układała części G ó r się nas t e ­ wzajemnych po północnej, szczególności z Tereny, które już w e obszary wzdłuż południowych województwa łącznie zachodu lessowe, od ciągnące i się z pow. opatowskim po kieleckiego pe- średnio­ szerokimi i przyległymi s k r a w k a m i powiatów bez­ płatami granic Sandomierz, do niego iłżeckiego. W i ę k s z e o b s z a r y g l e b średnich w p o ł u d n i o w e j części w o ­ i Chęcinami, w północnej l a r n y m i płatami w zaś — a Chmielnikiem układają Potkańskiego w zasiedleniu lesistych tereny Według obszarów m o g l i brać udział p r z e d e wszyst­ się 5 n y zachód o d r z e c z k i D r z e w i c y z u r z y , część zachodnią resztę zaś t e r e n u — nieregu­ p o w i a t a c h opoczyńskim, p r z y s u s k i m , po Iłżankę o s i e d l i l i M a ­ od strony Pilicy — Sandomierzanie, Sieradzanie, którzy ze swych siedzib w południowej i w s c h o d n i e j części posunęli Świętokrzyskich się p o obu stronach Gór województwa na zachód, n i e m a l p o P r z y s u e h ę i K o ń s k i e . 8 od i j e w ó d z t w a ciągną się m i ę d z y S t a s z o w e m zaludnione s z y m zaś s t o p n i u z p o ł u d n i a . W z w i ą z k u z t y m p ó ł n o c ­ wczesnym Wielkiej gęściej Małopolski o d t a k i c h sarnych terenów M a z o w s z a . Karola rolę 4 wpływającym południowo-wschodnich Kazimierzy dzielącego rozleg­ l e ś n e , pełniące k i m o s a d n i c y nadciągający z z a c h o d u i północy, w m n i e j ­ w i e c z u były s t o s u n k o w o s i l n i e zasiedlone, stanowiły leśne izolacyjnego, obszary intere­ talk s i l n i e n a r o z w ó j o s a d n i c t w a układem stosunków dologioznych. pasa północnej K i e l e c c z y z n y Świętokrzyskich. Z a g a d n i e n i a o s a d n i c z e w i ą ż ą się z f i z j o g r a f i ą sującego n a s t e r e n u , a w szukać Świę­ t o k r z y s k i c h ) , n a północy ( t e r e n y w z d ł u ż P i l i c y ) i n a p ó ł ­ a ujściem P i l i c y d o W i s ł y ciągnęły się w ó w c z a s tego s t a n u należy bada­ 8 n i a Ł a d o g ó r s k i e g o , najgęstsze z a l u d n i e n i e 20—30 osób n a raźnie w s k a z u j e n a s i l n e o d d z i a ł y w a n i e sąsiadującego o d Przyczyny reszt­ Puszcza Zarówno osadnictwo spontaniczne okresu przedkolo- n i z a c y j n e g o , j a k i późniejsze, p r o w a d z o n e p l a n o w o w c z a ­ sie kolonizacji na prawie niemieckim, omijało zwarte t e r e n y leśne, k t ó r e p o s t a r e m u p e ł n i ł y funkcję s u b e k u meny, w y k o r z y s t y w a n e j głównie przez bartników i ców. Dopiero p o d koniec X V I I I w . r u c h osadniczy łow­ obej- 67 �muje tereny puszczańskie i 1 wzmaga się wybitnie w w i e k u X I X . W t y m czasie t e r e n y p u s z c z p o k r y w a j ą siatką nowych osadnictwem lonie w wiosek. pojawiły niemieckie dzisiejszych W związku z się n a t e r e n i e ,które ułożyły powiatach się XIX-wiecznym województwa ko­ się większymi grupami Opoczno, Kozienice, Zwoleń, R a d o m , Iłża i K i e l c e . P ó ź n e w s i e k o l o n i z a c j i X I X - w i e c z 8 nej wyróżniają kształtami się od starszych s w y m i r e g u l a r n y m i j a k o ulicówki Badania kształtów względnie rzędówki. osiedli na terenie w o j . kieleckie­ go, p o d o b n i e j a k w całym d a w n y m z a b o r z e r o s y j s k i m , są niesłychanie u t r u d n i o n e ze w z g l ę d u stralnych. Główną podstawą na brak m a p k a t a ­ tego r o d z a j u badań stano­ w i ą t u s z c z e g ó ł o w e m a p y t o p o g r a f i c z n e , n a k t ó r y c h oparł się w swym kształtów syntetycznym wsi w Polsce opracowaniu — Bogdan niego n a j b a r d z i e j rozpowszechnione dotyczącym Zaborski. Według na terenie w o j . kie­ l e c k i e g o są w s i e r z ę d o w e . W p o ł u d n i o w e j części P o w i ś l a , między Kazimierzą Wielką a Sandomierzem, występuje w i e l o d r o ż n i c a często s p o t y k a n a n a s t a r y c h t e r e n a c h o s a d ­ n i c z y c h z n a d górnej Wisły. Poniżej S a n d o m i e r z a ciągnie się w z d ł u ż W i s ł y w ą s k i pas w s i u l i c o w y c h , które mniej­ s z y m i l u b większymi p l a m a m i występują również w nocnej i części ówdzie województwa, owalnie obok i wsi typu zdarzających jącymi w p e w n e j stronach zagrodami u l i c y , w i ą ż e się z akcją komasacyjną, prowa­ czasie l i k w i d a c j i s t o s u n ­ k ó w pańszczyźnianych i uwłaszczania w ł o ś c i a n . W w związku następowało z wydzielaniem często wyznaczone przenoszenie gruntów całych owym chłopskich, na nowo m i e j s c a t a k , że s t a r y układ z a b u d o w y ulegał całkowitemu zniszczeniu. W i e l e wsi w s i rzędowych powstało t u j e d n a k i wcześniej, w okresie pańszczyźnianym czas włościan akcji ©czynszowania Zagadnienie 10 tutu Poza budownictwa ludowego krótkimi Sztuki PAN, Ludowej" pach w na terenie w o j . i 1 1 sprawozdaniami publikowanymi w artykułem Kalinkowie 1 2 Piotra opraco­ z obozów Insty­ „Polskiej Sztuce Dekowskiego literatura pod­ . k i e l e c k i e g o n i e d o c z e k a ł o się d o t y c h c z a s p e ł n e g o wania. sto­ o d s i e b i e odległości p o j e d n e j l u b o b u dzoną iprzez w i e l k ą własność w czasie, pół­ się t u przysiółkowegoZnaczna ilość w s i r z ę d o w y c h , t z n . z a b u d o w a n y c h dotycząca o chału­ tego przed­ m i o t u o g r a n i c z a się do mało z n a c z n y c h w z m i a n e k . P r z e d ­ stawiany tu w Kielecczyzny zarysie opiera problem ludowego się więc głównie budownictwa na materiałach t e r e n o w y c h z e b r a n y c h przez Zespół D o k u m e n t a c j i S z t u k i Ludowej Instytutu Sztuki P A N w l a t a c h 1968—1970 w l s , j a k również zebranych czasie badań p r o w a d z o n y c h M u z e u m Świętokrzyskie w Kielcach. Badania przez prowadzo­ n e w s k a l i ogólnopolskiej p r z e z Z a k ł a d P o l s k i e g o Atlasu E t n o g r a f i c z n e g o I H K M P A N zostały u w z g l ę d n i o n e w t y m zakresie, w jakim znalazły one w y r a z w dotychczaso­ w y c h publikacjach. Nie wykorzystano natomiast materia­ łów Urzędu K o n s e r w a t o r s k i e g o inwentaryzacji Architektury dzących w znajdujących Polskiej znacznej w się K i e l c a c h , j a k również w zbiorach Zakładu Politechniki Warszawskiej, mierze z okresu pocho­ międzywojennego. W ś w i e t l e p o s i a d a n y c h m a t e r i a ł ó w m o ż n a stwierdzić, że n a t e r e n i e całego w o j . k i e l e c k i e g o w y s t ę p u j ą wadze zagrody typu wielobudynkowego, w dla zwierząt ukształtowane są najczęściej leżności od rozmiarów podobnie i stodoła. Z a g r o d y w formie podkowy. W działki budowlanej takie za­ budynek m i e s z k a l n y u s y t u o w a n y j e s t dłuższą l u b szczytową ną do d r o g i ( i l . 1). P o p r z e c i w n e j prze­ których b u ­ d y n e k m i e s z k a l n y s t a n o w i całość w y o d r ę b n i o n ą , j a k pomieszczenie w s t r o n i e podwórza ścia­ stoi stodoła, a p r z y j e d n y m z b o k ó w — s t a j n i a i o b o r a , p o ­ łączone j e d n y m dachem ( i l . 2). Z d a r z a się j e d n a k , i t o g ł ó w n i e w części p o ł u d n i o w e j w o j e w ó d z t w a , że 68 11. 2. T y p o w y układ b u d y n k ó w g o s p o d a r s k i c h . Radzłce Duże, p o w . O p o c z n o . I L 3. P ó ł z i e m i a n k a w k o p a n a w less. J ó z e f ó w , p o w . O p a t ó w . I I . 4. O k n o p ó ł z i e m i a n k i . pomiesz- 2 �I I . 5. B u d o w n i c t w o czenia d l a z w i e r z ą t i stodoła n a k r y t e są w s p ó l n y m chem, względnie mieszkalnym, Zagrody że obora połączona a stodoła s t o i jest z w których zarówno część dla inwentarza i doła, dachem, głównie w się pod jednym południowo-zachodnich Szaniec, p o w . B u s k o . spotykano a tylko raz w zawaliska Józefowie, opuszczonych p o w . Opatów, spotyka powiatach sie m i ę d z y w o j e n n y m p r z e z 6 - m o r g o w e g o sto­ się (Włoszczo­ Materiałem na terenie budowlanym w o j . kieleckiego wylesionych, ale jest mających w pienną spodarstwach stajnie), a czasem i m i e s z k a l n e ustawione bokieru pują w mniej typu są w formie zamkniętym na terenie powiatach: zamożnych. okólnego, gdzie zwartego zadaszonym Gór terenów powiatów z jednym „pod-okołem", wystę­ oraz Wielkiej olkuskiego i liczne. Posiadali Poza miechowskiego, te nie najzamożniejsi w i I I wojnie waną czasie z kamienia jest I I wojny światowej biedota wiejska, b y ł o stać n a b u d o w ę chałupy, mieszkała w l u b półziemiankach. Występowały której nie ziemiankach one n a t e r e n a c h wa­ (obory, także z k a m i e n i a (powia­ światowej. Wsią t e n znalazł szersze zniszczonych niemal w Szaniec t y m na terenach obszarach miękką, gospodarcze odbudowy w lessowych za­ wsi całości po zbudo­ p o w . B u s k i m ( i l . 5). zdarzają o ścianach b u d o w a n y c h z g l i n y m i e s z a n e j się chałupy ze słomą ( i l . 6). S p o t y k a n o j e w p o w . p i ń c z o w s k i m (Dębiany, Złota, M ł o dzawy Małe, N i e p r o w i c e ) i b u s k i m (Mikułowice). c j a t a k i c h chałup w y s t ę p u j e towskim, sandomierskim gospodarze. Do I południu Zagrody je jedynie stosowanie Na podglebiu t y : Busko, C h m i e l n i k ) . Materiał pińczow- i Wiślicy, gdzie u jednak na jędrzejowskim, należących już do w o j . k r a k o w s k i e g o . były budynki czworoboku Świętokrzyskich włoszczowskim, s k i m , a także k o ł o K a z i m i e r z y sięgają wszystkie powszechnie drewno. „ o p o k ę " b u d u j e się b u d y n k i na okre­ gospodarza stosowanym w a , Jędrzejów, Pińczów), gdzie wyraźnie występują w go­ Zagrody ziemianek, natrafiono zamieszkałą p ó ł z i e m i a n k ę ( i l . 3, 4), w y b u d o w a n ą w osobno. jednobudynkowe, renach budynkiem m i e s z k a l n a , j a k też p o m i e s z c z e n i a mieszczą da­ kamienne. z gliny mieccy mieli 18 , k o z i e n i c k i m (Czarnolas). budować m . i n . ubożsi opa­ Domy koloniści nie­ . Starzy les­ Trady­ również w p o w i a t a c h : i n f o r m a t o r z y wspominają t e ż o chałupach ze sowych w powiatach: opatowskim, s a n d o m i e r s k i m i piń- ścianami p l e c i o n y m i z c h r u s t u i o b l e p i o n y m i gliną ( p o w . czowskim. jamowego, bądź Kazimierza w k o p a n e w z b o c z e z i e m i a n k i w n ę k o w e , posiadające jedy­ jałowca (Bronisławów, nie wykonaną z d r z e w a znaj­ strukcji ramowej dowały Budowano ścianę f r o n t o w ą , w k t ó r e j 1 5 w mianki wkopane Kamieniu w d w u poziomach. również obory W typu się d r z w i i o k n o . W e d ł u g skiego w ziemianki Plebańskim Tadeusza koło Dybczyń- Sandomierza zbocze l e s s o w e spotykało się Prócz i stodoły w izb mieszkalnych zie­ t e n s a m sposób w y k o n a n e czasie badań p r o w a d z o n y c h w roku „lassa" występują wództwa w nawet były t a m Wielka). W ma ze budynkach pow. ścian u ż y w a n o Radom). ścianami Stodoły wypełnionymi wzdłuż wschodniego dolinie konstrukcja Do plecenia czasem o kon­ plecioną pogranicza woje­ Wisły. drewnianych węgłowa. W zdecydowaną najstarszych przewagę i już dziś . b a r d z o r z a d k i c h o b i e k t a c h s p o t y k a się w ę g i e ł n a „ o b ł a p " 1951 n a t y c h t e ­ ( i l . 7). P o w s z e c h n i e w y s t ę p u j e w ę g i e ł n a ,,'*ybi o g o n " , który u 69 �70 �w starszych dziesiąt chałupach centymetrów Na lessowych m a również nierówne terenach w części w o j e w ó d z t w a wystające o kilka­ południowej i wschodniej obok k o n s t r u k c j i węgłowej na jest równolegle sumikowo-łątkowa P o w s z e c h n i e występującą w o s t a t k i ( i l . 8). stosowa­ k o n s t r u k c j a ścian Kieleckiem gdzie w konstrukcja konstrukcją dachów krokwiowa. t r a d y c j i zachowała się Jedyną pamięć o jest wsią, budowie sochę i ślemię, była D o b r o w o d a , p o w . B u s k o . S i a d y strukcji sochowo-ślemieniowej znajdujemy też w na kon­ powia­ ( i l . 10). K o ł o O s t r o w c a i S a n d o m i e r z a , j a k r ó w n i e ż w p o ­ tach: jędrzejowskim i włoszczowskim, podczas gdy w p o ­ w i a t a c h : Pińczów, K a z i m i e r z a bliskim się wsie, w strukcja są w których prawie Wielka i Busko, wyłącznie sumikowo-łątkowa. znajdują występuje Słupy s u m i k ó w ramę p r z y c i e s i ; n a t o m i a s t według zachowanej dębowe) wkopywane były bezpośrednio j a k t o dziś jeszcze w i d z i e ć pow. wschodu wowych można w krasnystawskim na w o j . lubelskiego. Chronologia trudna (zwykle ziemię t a k , starych terenie systemów k o n s t r u k c j i w chałupach sąsiadującego obydwu jest ległych od podsta­ do u s t a l e n i a , W wiowo-płatwiowe, w pionie Krakowskiego również k o n s t r u k c j a belek młodsza, Gdy porównamy sumikowo-łątkowego w związek tej k o n s t r u k c j i lessowymi Z występuje wyjątkiem warstwę starszą. w woj. kieleckim z pozbawionymi sposób budynków budownictwa z mapą lasów najstarszych na obszarze to m a miejsce w oprawie II. 8. W ę g i e ł o k i e n ( i l . 9), p o d o b n i e j a k n a rozległych o b s z a r a c h lasia, Lubelszczyzny, „na Kujaw rybi ogon" znaj­ Mazowsza, i gdzie indziej. . dachy krok- umieszczona jest natomiast, i połowy j e d n a k , że w domach płatew krokwdowo-belkowa, której Oglądany z końcami w szerszym jako forma przypada zasięgu 20 naj­ n a czasy rozrzut do i n t e r p r e t a ­ wskazuje n a t o , że ze z j a w i s k i e m , k t ó r e n a m a p najstarszych dachów w tereny to jest m . i n . i najnowszych Polsce, o p r a c o w a n y c h przez kon­ Jadwigę . Najstarszym na krokwi i współczesne. J e j r ó w n o m i e r n y t u do c z y n i e n i a Klimaszewską Pod­ jednym p r z e z zrąb końcach ( i l . 11/4), w y s t ę p u j e rozpowszechnienie p r z y porównaniu strukcji na starych, nie istnie­ u s y t u o w a n a była w na t e r e n i e w o j e w ó d z t w a n i e daje p o d s t a w cji. sze­ zrębem. pułapowych mamy to X I X w . , pła­ szerokość, s p o c z y w a j ą c p o l s k i e nasunęło się z z a c h o d u . W i d o c z n e wyraźny. w y s t ę p o w a n i a k o n s t r u k c j i w ę g ł o w e j s u m i k i łątka dują z a s t o s o w a n i e gleb, terenami 19 b e l k a c h p o w a ł y ( i l . 11/3). W w i e l u m i e j ­ międzywojenne zasięg w y s t ę p o w a n i a płatew ( i l . 11/1). P o w s z e c h n i e Konstrukcja cji t y c h t e r e n a c h stanowią których w s p i e r a j ą c y m i się n a w y p u s z c z o n y c h sumikowo-ląitkowa i t o j a k o ustępująca w o b e c k o n s t r u k ­ w ę g ł o w e j , można przypuszczać, że s u m i k i łątka n a w scowościach pamiętają ze terenach zrębu wypuszczonych pionie występuje krakowskiego t e w wysunięta jest p r z e d l i c o zrębu o p o ł o w ę s w e j Jeśli j e d n a k u w z g l ę d n i m y , że n a p r z y ­ lessowych woj. b u d y n k a c h występują rokości ( i l . 11/2), l u b o całą już o d południa terenie również w b u d y n k a c h z p i e r w s z e j jących wśród S t a r y c h o b i e k t ó w olkuskim na najstarszych terenie zwłaszcza że z b i e r a n e n a t e n t e m a t i n f o r m a c j e w bywają sprzeczne. tra­ pow. k o n s t r u k c j a t a zachowała się jeszcze d o dziś wpuszczone d y c j i w d a w n i e j s z y c h b u d y n k a c h słupy s u m i k ó w w kon­ Kielecczyźnie i pierwotnie był z w y s t a j ą c y m i o s t a t k a m i . R u d n i k i , p o w . Staszów. w słupy. Jastrzębia, p o w . R a d o m dach j e d y n y m kształtem czterospadowy, I I . 9. K o n s t r u k c j a który okna dachu i dziś ujętego 71 �1 2 3 4 И. 10. Chałupa о s u m i k o w o - ł ą t k o w e j k o n s t r u k c j i ścian. N o w y K o r c z y n , p o w . B u s k o . I I . 11, S c h e m a t y k o n s t r u k c j i d a c h u : 1 — p ł a t e w w p i o n i e zrębu, 2 — p ł a t e w w p o ł o w i e wysunięta p r z e d zrąb,, 3 — p ł a t e w c a ł k o w i c i e w y s u ­ nięta p r z e d z r ą b , 4 — k o n s t r u k c j a k r o k w i o w o - b e l k o w a kryje stare budynki n a obszarze całego województwa. F o r m ą nowszą, która weszła w m o d ę w o s t a t n i c h l a t a c h ubiegłego w wieku, chałupach są dachy bogatszych naczółkowe ( i l . 1). Często występujące pionowe s z c z y t o w e t y c h dachów b y ł y o b i j a n e d e s k a m i w układach ściany różnych kształtuje się dachu w stosunku najczęściej jak do 1:1 r z a d k o 1 : 1,5, a z u p e ł n i e w y j ą t k o w o wysokości lub 1 :1,3, zrębu bardzo w obecnie obserwowanego żenia się Włoszczowa) porównane z mapą opadów nie wykazuje (1 : 1 l u b 1 : 1 , 3 o d kilkudziesięciu l a t również K r a k o w s k i e m ) procesu obni­ J a k o m a t e r i a ł d o k r y c i a chałup w i e j s k i c h s t o s o w a n a Pokrycie pow. dachu dachów. Opoczno; Kosów, proporcje na i n n y c h terenach (np. w j a k 1 : 2. R o z m i e s z ­ Starachowice; ludowym, w s t o s u n k u d o w i d z i a l n e j części z r ę b u ) b y ł y b y w i ę c r e ­ była p i e r w o t n i e pow. budownictwie z chałupami s t a w i a n y m i około p o ł o w y W i e k u X I X . R o z ­ c z e n i e w y s o k i c h dachów ( A l e k s a n d r ó w i P o ś w i ę t n e , p o w . Pawłowice, dawniejszym że w e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h wiążą się o n e powszechnione zultatem dekoracyjnych. Wysokość wiązujących zwłaszcza łach n a całym terenie gontem, wspominane źródłowych województwa sporadycznie z wieku XVIII, w występuje słoma. materia­ w rejonie współzależności. Ś r e d n i e s u m y o p a d ó w w p o w . o p o c z y ń ­ Gór Ś w i ę t o k r z y s k i c h i n a t e r e n a c h p r z y l e g ł y c h . J a k w y ­ skim nika wynoszą 550—600 m m , we 650 m m , n a t o m i a s t o b s z a r największe opady — włoszczowskim 650—800 m m , w c a l e nie wyróżnia się o d i n n y c h t e r e n ó w wysokością i stromością W k o n k r e t n y c h przytoczonych dachu n i e jest również Wysokie d a c h y znalazły 600— G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h , g d z i e są zależna dachów. przeprowadzonych przez P i e r w o t n i e mieszkańcy w s i p o ł o ż o n y c h w l a s a c h ś w i ę t o ­ k r z y s k i c h t r u d n i l i się dość p o w s z e c h n i e o d szerokości budynku. tów, d o s t a r c z a n y c h zarówno n a chału­ wysokości nale­ do K i e l c skutkiem rozpowszechnienia i miast produkcją okolicznych. gon­ Gdy się w m i a s t a c h i n n y c h m a ­ t e r i a ł ó w d o p o k r y w a n i a dachów, a w i ę c dachówki, papy da­ czy b l a c h y , spadło z a p o t r z e b o w a n i e n a g o n t y , zaczęły o n e c h ó w stanowią r a c z e j r e l i k t o w e p r z y k ł a d y p r o p o r c j i o b o ­ p r z y j m o w a ć się p o w s i a c h , w y p i e r a j ą c p o s z y c i e słomiane. 72 przykłady wyjątkowej Andrzeja n o w s z y m , datującym się o d 2. p o ł o w y ubiegłego s t u l e c i a . wysokość się b o w i e m mgr się g o n t u j e s t z j a w i s k i e m r a c z e j t u przykładach p a c h j e d n o - j a k i p ó ł t o r a t r a k t o w y c h . Przypuszczać ży, że z a n o t o w a n e z badań Szurę, r o z p o w s z e c h n i e n i e �П. 12. P l a n y częściej s p o t y k a n y c h t y p ó w chałup w w o j . k i e l e c k i m : 1 — Gnieździska, p o w . K i e l c e , 2 — R e m b i e s z y c e , p o w . J ę d r z e j ó w , 3 — D ę b o w a W o l a , p o w . Opatów, 4 — S t a n o w i s k a , p o w . W ł o s z c z o w a , 5 — R o k i t n o , p o w . W ł o s z c z o w a , 6 — P i o t r k o w i c e , p o w . J ę d r z e j ó w , 7 — Bejsce, p o w . K a z i m i e r z a W i e l k a , 8 — P o ś w i ę t n e , p o w . O p o c z n o , 9 — B l i ­ żyn, p o w . K i e l c e . begcnda: S — sień, J — izba, K. — k o m o r a , S T — stajnia _4- + + — H - 7 > < J I / K -f+ — H J j ST - f +6 •+-1- к / : i J I /t - M i \ \ i \ \ / / i У. ^ I I \ \ \ \ 1 / ' / I I . 13. Zasięg występowania chałupy z izbą umieszczoną centralnie. I — granica pańsiwa, I I — granica w o j . k i e ­ l e c k i e g o , I I I — zasięg w y s t ę ­ p o w a n i a chałupy wąskofront o w e j ( i l . 12/1), I V — zasięg w y s t ę p o w a n i a chałupy s z e r o kofrontowej ( i l . 12/2) 73 �П. 14. Chałupa w a s f c o f r m r t o w a z p o d c i e n i e m w s p a r t y m n a w y p u s t a c h . B r z u s t o w i e c , p o w . O p o c z n o . I I . 15. C h a ł u ­ p a s z e r o k o f r o n t o w a z c e n t r a l n i e umieszczaną izbą. D ą ­ b r o w i c a , p o w . J ę d r z e j ó w . I I . 16. Chałupa z c e n t r a l n i e umieszczoną izbą i d w o m a w e j ś c i a m i do s i e n i . Niedziałki, p a w . Staszów. cie z a g i n ą ł , g d z i e i n d z i e j w y s t ę p u j e 31 Kielecczyzna rezerwat, stanowi w gdzie chałup już b a r d z o rzadko. pewnego rodzaju t y m zakresie wąskofrentowych zachowało się najwięcej. Na całym w s k a z n y m o b s z a r z e chałupa wąskofronto- w a w y s t ę p u j e bez p o d c i e n i a , bądź p o s i a d a p o d c i e n i e pustowe, t j . wsparte na wypuszczonych zrębu l u b n a słupach. W wy- górnych b e l k a c h woj. kieleckim, jak również n a t e r e n a c h sąsiednich, p o d c i e n i a słupowe zanikły w c z e ś ­ niej. W woj. kieleckim chałupę z p o d c i e n i e m rzów, p o w . Przysucha, w roku natrafiłem słupowym zbudowaną ( i l . 14) trafiają się jeszcze i Piskorzeniec, Natomiast typy rozplanowania 1) chałupa morą z sienią usytuowanymi w 2) chałupa występują trzy pod­ wnętrz: szczytową, jedną dzbą amfiladzie ( i l . 12/1—3); z sienią oraz ko­ umieszczoną centralnie (il. komorą jednej 12/4—6); 3) chałupa szczytowej układzie i z sienią jednym i lub równoległym Każdy z tych p o d s t a w o w y c h jący j e s t t y p p i e r w s z y , izba i komora l i n i i . Jest to f o r m a nictwie ludowym Kitowicz w w w typów posiada swe o d ­ D l a nas n a j b a r d z i e j i n t e r e s u ­ w którym — trzy pomieszczenia usytuowane są wzdłuż n i e w ą t p l i w i e posiadająca odległą XVIII ścianie pomieszczeniami ( i l . 12/7—9). miany i f o r m y rozwojowe. sień, przy dwoma tradycję, skoro w. przeciwstawia —• jednej w budow­ już Jędrzej chałupy chłopskie, których „sień j e s t z czoła, za nią i z b a , a w t y l e k o ­ mora", środku dworkom 2 1 szlacheckim z sienią Chałupy tego rodzaju występują na terenie całego w o j . k i e l e c k i e g o szeroko- wąskofrontowej. i rozrzucie nym po­ na zagęszczeniem terenie w (lub występowały) w dwóch Odmiana ( i l . 12/1) j e s t f o r m ą zanikającą. kim umieszczoną . odmianach, wąskofrontowa Występuje o n a w całego województwa powiatach: koneckim, szero­ z pew­ kieleckim i k o z i e n i c k i m . J e s t t o f r a g m e n t w i ę k s z e g o t e r e n u ( i l . 13), który ciągnie Wschodnie 22 się o d w y b r z e ż a , Kaszuby, (Poznańskie- , 1 Kujawy 2 5 ), luńskie , P i o t r k o w s k i e , 27 2 S obejmując ujścia Łowickie przez 23 nadbrzeżny pas n a północy p o ujście S a n u znalazł okolicy chałupę o Kolbuszowej, a Tanwią . 3 0 74 N a niektórych Wie­ 2 6 woj. też w Pomorze Wielkopolskę (Nieborów ), aż p o t e r e n lubelskiego kieleckiego, Powiśla 2 9 . od Kazimierz t y m układzie (jako wspomina również, występuje ona (rzadko) na bubelszczyźnie rach , Wieprza Moszyński jątek) Bałtyku Tucholszczyznę między wy­ że Sanem terenach, j a k np. na M a z u ­ czy K u j a w a c h , o p i s y w a n y t u t y p chałup całkowi- wy- czasie 1969 p r z e z M u z e u m z przejściami pomieszczenia i z drugim p r z e z k o m o r ę n a dwór, u m i e s z c z o n y m znacznie Świę­ p o w . Końskie. t u chałupa w ą s k o f r o n t o w a n i e dłuższej, j e s t — j a k p o w i e d z i a n o stawowe dziś. W w roku wyjściem z sienią, n a t e r e n i e w o j . k i e l e c k i e g o do 1836, k t ó r a podcienia j e rap. w e w s i a c h M i e d z i a n k a , p o w . łączącymi w e w n ą t r z w s z y s t k i e któ­ roku tokrzyskie, znaleziono Opisywana f o r m y b u d o w n i c t w a biedniackiego, w zaledwie badań, p r o w a d z o n y c h Kielce, Pomijając w 1949 uległa r o z b i ó r c e . N a t o m i a s t pustowe r y m b u d y n e k m i e s z k a l n y z a w i e r a izbę bez s i a n i l u b izbę n a jedną ( i l . 17) w e w s i S m o g o - bardziej wyżej — w rozpowszechniona w ścia­ zaniku. jest od- �I I . 17. Chałupa w ą s k o f r o n t o w a z p o d c i e n i e m s ł u p o w y m Smogorzów, p o w . Przysucha. miana szerokofrontowa wnętrz, t y l k o z ( i l . 15) o wejściem do tym samym sieni w ( i l . 12/2). P r ó c z całej K i e l e c c z y z n y układzie ścianie dłuższej występuje o n a na t e ­ Drugim typem rozplanowania j e s t chałupa z umieszczoną w z r . 1836. domu mieszkalnego środku sienią, która izby, a czasem przybywa r e n a c h sąsiadujących z nią o d z a c h o d u , a w i ę c w Piotr- izbę kowskiem, Mały, mieszczeń p r z e z podział i z b y czy t o p o p r z e c z n y pow. Sieradzkiem, Łowickiem Ł o w i c z ) , j a k również od wschodu 3 2 belskie). W w swej czystej głównie kierunku południowym formie, jak i w braku (Zabostów przejścia (Powiśle L u ­ schodzi odmianach między izbą Już Puget wskazywał z chałupy tej na komorą, że się w uważał postaci Moszyński nie wykluczał na wówczas izby jęte w potwierdzenia dowodów okresie okazało się, ostatniego że jeszcze dostarczyły n i e było. skim , sądeckim , a wąskofrontowe nawet na polskim 35 jewództw i 3 S istnieją ponadto równo od s t r o n y one b o w i e m szczytu, jak i wejście ściany przej­ do sieni za­ dłuższej ( i l . 16, Występują form wiąże Olkusz; Targowisko, Współistnienie skofrontowych, pow. Bochnia; na t y m s a m y m szerokofrontowych netyczny tych trzech odmian, przy czym leży jako Wieś, o b s z a r z e chałup z sienią posiadającą uważać z a postać wyjściową. wą- szczytową związek ge­ chałupę w ą s k o - n a j rozlegle jszy w zasięg, na­ podobny jednej równoległym, położone p o o b u Układy środku mają jedno- i pół- t u odległą trady­ województwa nie twerząc żadnych w zupeł­ możliwych się jedynie ze stratygrafią leckiem n a ogół r o z w o j u b u d o w n i c t w a , k i e d y przez ilości rzadsze pomieszczeń Trzecim dwutraktowe dążono wreszcie ( i l . 12/7) są w i reprezentują raczej do w i ę k s z e j typem do tych majątkową sze f a z y w Kie­ później­ powiększenie wygody. występującym na terenie w o j . k i e l e c k i e g o j e s t chałupa z sienią szczytową, w prze­ dłużeniu k t ó r e j tylko stronie izba równoległym znajduje w dwie ( i l . 12/9). Chałupy budownictwie i się k o m o r a , a p o j e d n e j ( i l . 12/8), w z g l ę d n i e obszarze w o j . kieleckiego, Warmii 3 9 mają izby w te, rozsiane analogie ludowym , Kurpiach przede północnej 4 0 układzie na całym wszyst­ Polski, , Podlasiu , 4 1 w na pół­ n o c n e j i ś r o d k o w e j L u b e l s z c z y ź n i e , a także n a w s c h o d ­ 42 nim i f o r m przejściowych p o t w i e r d z a ostatecznie frontową, Stara i inne). układzie w s i . Układy Mazurach pow. L i m a n o w a ; w obrębie kim pow. dwie kalenicy u c h w y c e n i a zasięgów czy zagęszczeń. Z r ó ż n i c o w a n i e Kosin, Załęże, do półtoratrakt, g d z i e p o one n a t e r e n i e przemieszaniu, Odrowąż, p o w . Końskie; S w i ę p o w . Kraśnik; równoległy na terenie w o j . kieleckiego. ciechów, Bełżyce; jednej podzielone. Miedzianka, pow. Kielce; pow. po reprezento­ Na wsiach w o ­ chałupy z sienią szczytową, reprezentujące f o r m ę ściową ( i l . 12/3), mają też , limanow­ Spiszu . j a k i w niektórych lubelskiego, kiedy występują terenie w o j . kieleckiego, krakowskiego pod­ dwudziesłopięciolecia, chałupy 37 Przeko­ badania w woj. krakowskim, w powiatach: olkuskim 38 W też i komora wane sa­ monumentalne dopiero izba i i komora, względnie W s z y s t k i e z w y m i e n i o n y c h t u m o ż l i w o ś c i są cję. takiego jest zachowany po­ ( i l . 12/5), sposób nym dzieło, czy rozwoju względnie d w u t r a k t , g d y pomieszczenia cza­ nywających — s t r o n a c h s i e n i zostaną cha­ swe amfiladzie zostaje t o r a t r a k t o w e z sienią w 3 4 przygotowywał w jej się i z b a ona po­ odmianach wąsko- i szerokofrontowej . Moszyński jednotrakt ( i l . 12/6), a w t e d y p o w s t a j e łupy w gdy dalszym s t r o n i e s i e n i znajdą m y c h t e r e n a c h (a w szczególności w r e j o n i e K a r p a t ) sie, W tych j e d n a k , że w y m a g a współwyistępowania a od stajni. stronie prawdopodobieństwo, 3 3 ewentualności, lub ( i l . 13/IV). z sienią szczytową w y w o d z i wąskofrontowej . twierdzenia (dotyczących a z a m i a n y k o m o r y n a stajnię), aż p o T a t r y chałupa s z e r o k o f r o n t o w a zarówno roz­ d z i e l a izbę o d k o m o r y ( i l . 12/4) l u b d w i e Mazowszu, Kielecczyzny co m o g ł o b y poprzez wskazywać na Mazowsze z terenami powiązania północnymi. D o m y o t y m r o z p l a n o w a n i u są w w o j . k i e l e c k i m n a ogół nowsze, pochodzą o n e g ł ó w n i e z bieżącego s t u l e c i a , p o ­ dobnie j a k t o m a miejsce czy w południowej na terenie Krakowskiego. Niemniej Lubelszczyźnie j e d n a k i na t e ­ r e n a c h P o l s k i p o ł u d n i o w e j zdarzają się s t a r s z e przykłady 75 �I I . 18. O z d o b n y n a d o k i e n n i k . Jastrzębia, p o w . R a d o m . I I . 19. Z d o b i o n y g a n e k . N i i e z n a m i e r o w i c e , p o w . P r z y s u c h a . I I . 20. D r e w n o z r z e ź b i o n e j chałupy p o d p i e c e m wapiennika. L i p i e , p o w . Włoszczowa. chałup o t y m r o z p l a n o w a n i u , sięgające p o l o w y s t u l e c i a ( n p . chałupa z roku ubiegłego 1861 z n a l e z i o n a przez g u m i ł ę D z i k i w J u r g o w i e n a S p i s z u ) , co m o g ł o b y Bo­ świad­ czyć o n i e z a l e ż n y m o d t e r e n u północnego p o w s t a n i u t e g o typu chałup w więc czasu środkowej i południowej i dróg, j a k i m i dostał się na i jeszcze wymaga tereny Najstarsze Kielecczyzny, jest nadal prze­ otwarta badań. nowią piece z ogniowe, paleniskiem czeluścią p i e c a prowadzającą z piecem dym jakie zachowały nalepie, do komina. Tradycji urządzeń Zachowały się sta­ ku znajdowało pamięci nie infor­ ognisko, płonące n a środ­ izby. Zdobnictwo budownictwie ludowym Kielecczyzny jest z j a w i s k i e m stosunkowo młodym, które rozpowszech­ niło się w ozdobnie cyjnie w ciągu bieżącego stulecia. Wyraża się taflami d r z w i oraz zdobinami na­ c z ó ł k o w y c h i d w u s p a d o w y c h dachów. N a l e ż y też nieć o z d o b n e s z a l o w a n i e nice, ono p r o f i l o w a n y m i n a d o k i e n n i k a m i (11. 18), d e k o r a ­ rozwiązanymi śparogi, grzebienie sizczytów, p r o f i l o w a n e sterczyny dachowe, wycinane na kalenicach gontowych g a n k i ( i l . 19). D e k o r a c j a dachów ozdobnie w Święto­ Stare typy i szerokofrontowe chałup, pochodzą a r c h i t e k t o n i c z n a wiąże się g ł ó w n i e z o s t a t n i o o m a w i a n y m t y p e m chałup. wspom­ wiatrow- k r z y s k i m . Z t y c h s a m y c h m n i e j w i ę c e j czasów zdobione rozplanowania szczególnie wąskofrontowe z sienią szczytową, są i c h p o z b a w i o n e zupełnie. Przedstawiony twa wiejskiego w formie wskazuje, skrótowej zarys że K i e l e c c z y z n a lormy architektoniczne na część p o ł u d n i o w ą , graficznym dłużenie w nawiązującą etno­ prze­ odbijający się ubiorów, n i e z n a j d u j e można by wskazać, krzyżują niej i południowej 76 prze­ województwa p o d względem budownictwa. Jedynie niejszymi zupełnym n a w s t ę p i e podział kresie dowym w terenem chronologicznie do Małopolski, i północną, stanowiącą Mazowsza, dziedzinie występują budownic­ jest w y b i t n i e p r z e j ś c i o w y m , n a k t ó r y m różne mieszaniu. Wspomniany że w w tak wyraźnie np. odpowiednika w za­ sposób tutejszym się s t a r s z e elementy bardzo ogólny budownictwie l u ­ wspólne zachod­ P o l s c e (chałupa w ą s k o f r o n t o w a ) z p ó ź ­ elementami, które wiążą pół­ szczycie i jedną l u b d w i e m a izbami w układzie Chałupa o p l a n i e s y m e t r y c z n y m z sienią w środku j e s t t u formą starą. Z e w z g l ę d u n a s w ó j zasięg, o b e j m u ­ j ą c y całą P o l s k ę , n i e d a j e o n a p o d s t a w do i n t e r p r e t a c j i stawia te t e r e n y z Polską się problem szerokofrontowej chałupy szczytową ( i l . 12/2). Jest t o n i e w ą t p l i w i e f o r m a izby wentylacyjnych się n a t o m i a s t w się o t w a r t e p ł a t e w ) , a także równoległym). kapę o d ­ kurnej m a t o r ó w o d o s o b n i o n e w y p a d k i , k i e d y w chałupie z a m i a s t pieca samym umieszczonym c h l e b o w e g o , posiadające pozbawionym zanotowano. na (wysunięta w obrębie w o j . k i e l e c k i e g o . Interesująco n a t o m i a s t p r z e d ­ w pamięci informatorów n a t e r e n i e w o j . k i e l e c k i e g o , przed i wschodnią nocną (chałupa a s y m e t r y c z n a z sienią i k o m o r ą p r z y t y m Sprawa ten typ rozplanowania dalszych urządzenia Polsce. środkową 19 z sienią pochodna �chałupy w ą s k o f r e n t o w e j ( i l . 12/1). O g r a n i c z o n y j e j zasięg obejmujący w o j . k i e l e c k i e , k r a k o w s k i e o r a z t e r e n y ległe do w o j . k i e l e c k i e g o graniczny skrawek że p r o c e s przemiany kofrontowa mógł Wyrazem od zachodu, lubelskiego, j a k również pozwalały po­ przypuszczać, chałupy w ą s k o f r o n t o w e j odbywać przy­ n a szero­ się n a t y m w ł a ś n i e terenie. n o w y c h w p ł y w ó w , przenikających n a t e r e n Polski od zachodu, dachu (dach są z m i a n y dwuspadowy, w formie i konstrukcji konstrukcja krokwiowo-bel- dynków ków Na zagrożenia. tradycyjnego wego na terenie w o j . kieleckiego. wadzonych W remontu dopuszczają pryzmy nie łaciński, z roku chałupa 1836 w chałupa na siestrzanie ze s z c z y t o w y m Smogorzowie. datę Bielinach dzięki w z t e m u , że Smogorzowie, strzeni w kilku końca XVIII urządzono stanowiący województw, w. w niej został pro­ napo­ rając ców pierw­ chwili obecnej prezentujących słupowym takich można wszystkich typach i małe m u z e u m . D o m zabytek jak wiemy ilość doskonałych tutejszego przekrojach konserwowiane, po w s i a c h wykupują domy Ruch ludzi starych przeprowadzenia postępującej bo i t a k w ruiny, te najbliższej opuszczone na prze­ rozebrany znaj­ obiektów, r e ­ terenu społecznych. we Istnieją W budowlany na w s i niesłychanie kieleckiej intensywny. jeszcze zanotowania mieszkań­ w obecnej jest w Wioski, rezerwatem starego chwili które przed budownictwa, o b l i c z e , że w czasie ciągu o s t a t n y c h t r z e c h l a t z d a ­ ani jednej chałupy ( i l . 22). s y t u a c j i j e d y n ą drogą, j a k a p r o w a d z i zachowania najcenniejszych nianego, przez drewniane. rzało się, że w e w s i n i e z n a l e z i o n o godnej chałupa zabezpieczona na terenie w o j . kieleckiego budownictwo są dziś do t e g o s t o p n i a z m i e n i ł y s w o j e bytków, nie w i a d o m o . W stanu badań p r o w a d z o n y c h napis r o k u 1949. J a k i j e s t l o s i n n y c h w y m i e n i o n y c h t u z a ­ d u j e się jeszcze p e w n a do 1774 i jedynie została unikalny je modrzewiowa podcieniem Przykładów b y mnożyć więcej. Z w y m i e n i o n y c h — w do właściciele p r y w a t n y c h w a p i e n n i k ó w ( i l . 20), którzy s z p e ­ czasie badań 20 l a t y b y ł y szerokofrontowa one wodne. najwyższego cegieł i p u s t a k ó w n a n o w ą b u d o w ę . B u d y n k i łupy w ą s k o f r o n t ó w e z B i e l i n , noszące d a t y 1789 i począ­ posiadająca należą młyny stanie przyszłości ulegną r o z b i ó r c e ( i l . 21). K u p i ą j e n a p a l i w o n a p r z e s t r z e n i l a t przeszło d w u d z i e s t u w., albo czy w a l b o — p o d ścianami z a b y t k o w y c h d o m ó w piętrzą się już obecnej XIX jednak u b o g i c h , którzy n i e mając możliwości s z y c h dziesięcioleci w i e k u X I X . P r z y k ł a d e m t e g o są c h a ­ z Sukowa, wiatraki są Słupia), b u ­ a także b u d y n ­ na te­ t y k a n o o b i e k t y d a t o w a n e , sięgające w i e k u X V I I I i tek jak obiekty Bowiem (Stara budownictwa ludo­ zakończenie n a l e ż y p o w i e d z i e ć p a r ę s ł ó w stanu zachowania te okołów i gospodarczych, przemysłowych, Wszystkie i przykłady mieszkalnych również kowa). mat nieźle z a c h o w a n e jest b u d o w a skansenowskiego. do obiektów b u d o w n i c t w a d r e w ­ na terenie województwa muzeum M y ś l n i e j e s t n o w a , m ó w i ł o się o t y m już p r z e d k i l k u n a s t u l a t y , jednakże realizacja projektu n i e posunęła się a n i o k r o k . M u s i m y pamiętać, że n a m . Jeśli b u d o w a w czasie, za p a r ę l a t m o ż e m y stanąć w o b e c najbliższym faktu, że na terenie cenniejszych z dymem województwa obiektów, które muzeum czas działa p r z e c i w n i e nastąpi n i e będzie ulotnią się w już naj­ powietrze wapienników. 20 77 �11. 2 1 . S t a r e domy n i e k o n s e r w o w a n e zamieniają siejsze b u d o w n i c t w o w i e j s k i e . się w ruinę. K o b y k i i k i , p o w . K a i z i m i e r B a Sędaieszowice, p o w . K a z i m i e r z a Wielka Wielka. I I . 22. D z i ­ PRZYPISY Z. Natanson-Leski, Rozwój W a r s z a w a 1964, m a p a : P o l s k a w Królestwa. 1 terytorialny Polski, dobie przywrócenia S. A r n o l d , Terytoria plemienne w ustroju admini­ stracyjnym Polski piastowskiej, „Prace K o m i s j i dla A t l a ­ s u H i s t o r i i P o l s k i " , zesz. I I , K r a k ó w 1927, s. 74. i n a s t . T . S z c z e p a n i k , Województwo kieleckie, zarys geograficzno-ekonomiczny, W a r s z a w a 1967, s. 42 i n a s t . T . Ł a d o g ó r s k i , Studia nad zaludnieniem Polski w XIV wieku, W r o c ł a w 1958, m a p a : Gęstość z a l u d n i e n i a d i e c e z j i k r a k o w s k i e j Ok. r . 1340. K . Potkański, Puszcza Radomska ( w : ) Pisma po­ śmiertne, t . 1, K r a k ó w 1922, s. 109. ' I b i d e m , s. 112. I b i d e m , s. 164. V. Kauder, Das Deutschtum in Polen, Leipzig 1940, m a p a : A . B r e y e r , K a r t ę d e r d e u t s c h e n Siedlungen im Mittelpolen. B . Z a b o r s k i , O kształtach wsi w Polsce, Kraków 1926, m a p a . I b i d e m , s. 68. R. R e i n f u s s , Badania terenowe w rejonie kie­ lecko-sandomierskim, „ P o l . S z t . L u d . " , R. V I , 1952, s. 35 i n a s t . T e n ż e , Z badań nad sztuką ludową w Radom­ skiem, „ P o l . Szt. L u d . " , R. I X , 1955, s. 23 i n a s t . J . P. D e k o w s k i , Najstarsze budownictwo w Kalinkowie, „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , L ó d ź 1962, s. 43 i nast. Jednomiesięczne o b o z y n a u k o w o - b a d a w c z e Z e s p o ­ łu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j I n s t y t u t u S z t u k i P A N : p o w . opoczyńska — 1949, r e j o n k i e l e c k o - s a n d o m i e r s k i — 1951, r e g i o n r a d o m s k i — 1953 o r a z k i l k a tygodniowych o b j a z d ó w p e n e t r a c y j n y c h w l a t a c h 1954—1965. M . Trawińska, Zagroda chłopska w Polsce na przełomie XIX i XX w., W r o c ł a w 1968, s. 73 i r y c . 1 1 . K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t . 1, K r a ­ k ó w 1929, s. 4 6 1 . T . B a n a c h , Półziemianki w Sandomierzu, „Orli L o t " , R. V I , 1925, s. 43; T . Dybczyński, Kraina puszczy jodłowej, L w ó w b . d., s. 82. R. R e i n f u s s , Badania terenowe... s. 38. T e n ż e , Z badań nad sztuką ludową..., s. 29. J . C z a j k o w s k i , Z badań nad budownictwem wiej­ skim w powiecie olkuskim, „Rocznik M u z e u m Etnogra­ f i c z n e g o w K r a k o w i e " , R. I I , 1967, s. 89. J . Klimaszewska, Dach chaty w Polsce, „Lud S ł o w i a ń s k i " , R. V I , z. 1, K r a k ó w 1938, s. 128 B . 2 3 4 5 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 ^'ot. autor. J . K i t o w i c z , O p i s obyczajów za panowania Au­ III, W r o c ł a w 1951, s. 522. L . Puget, Studia nad polskim budownictwem drewnianym, K r a k ó w 1904, s. 25. K . M o k ł o w s k i , Sztuka ludowa w Polsce, Lwów 1903, s. 267. T . W r ó b l e w s k i , Dom i zagroda ( w : ) Kultura lu­ dowa Wielkopolski, t . 1, P o z n a ń 1960, s. 19 i n a s t . O . K o l b e r g , Kujawy, t . 1, W a r s z a w a 1967, s. 79. K . M o k ł o w s k i , o p . c i t . , s. 265. Z . N e y m a n o w a , Wnętrze chaty w Załężu Wiel­ kim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o i E t ­ n o g r a f i c z n e g o w L o d z i . S e r i a e t n o g r a f i c z n a " , n r 5, Ł ó d ź 1961, s. 76, 77. A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o ­ wej Instytutu Sztuki P A N w Krakowie. Tamże. K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 550. M . Pryczowa, Tradycyjne budownictwo ludowe na Kujawach, T o r u ń 1961, s. 66. A . Świątkowska, Wnętrze chałupy księżackiej XIX i XX w., „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X , 1966, s. 26. 2 1 gusta 2 2 2 3 2 1 2 3 2 8 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 L . P u g e t , o p . c i t . , s. 27. K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 5 5 1 . J . C z a j k o w s k i , o p . c i t . , s. 8 1 . A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o ­ wej IS P A N w K r a k o w i e . Z. K u r k o w a , Wąskofrontowe chałupy w Sądeczyźnie, „ P o l . S z t . L u d . " , R. I V , 1950, s. 126. W r . 1970 M . B r y l a k s t w i e r d z i ł a i s t n i e n i e chałup w ą s k o f r o n t o w y c h w P o ­ d e g r o d z i u , p o w . N o w y Sącz. 3 3 3 4 3 5 3 8 37 B . D z i k i , Budownictwo ludowe na Spiszu, pra­ ca m a g i s t e r s k a n a U J p o d k i e r o w n i c t w e m p r o f , d r M . Gładysza, m a s z y n o p i s . 3 8 A . F. K l o n o w s k i , Drewniane budownictwo wiej­ na Mazurach i Warmii, O l s z t y n 1965, s. 139. M . P o k r o p e k , Materiały do historii budownictwa ludowego z terenu kurpiowskiej Puszczy Zielonej, War­ s z a w a 1962, s. 134, 137, 139. 3 9 skie 4 0 I . T ł o c z e k , Formy architektury ludowej wego Podlasia, „Zeszyty N a u k o w e P o l i t e c h n i k i s k i e j " , n r 52, W a r s z a w a 1961, s. 17, 18. 4 1 środko­ Warszaw­ R. R e i n f u s s , Sztuka ludowa na pograniczu Lu­ belszczyzny i Podlasia, „Studia i Materiały L u b e l s k i e " , L u b l i n 1962, s. 116, t a b l . 1, 3, 4. 4 2 Bysował Krzysztof Kelm według szidcu Marli Czarneckiej — 11. 11; wg szkicu Zofii wg oprać. Bomana Reinfussa 1 szkicu M. Czarneckiej — 11. 13 deśli-BelnfussoweJ — 11. 12; �